Nagle spojrzała mi prosto w oczy i powiedziała:
«Czy pan na mnie czekał?»
«Tak.»
«Skąd pan wiedział, że dziś wieczorem też będę tędy przechodzić? Czy wiedział pan, że tu pracuję?»
«Nie, ale skąd mogłem wiedzieć… Pomyślałem… Może nawet nie pomyślałem, nieświadomie znalazłem się tam o tej samej porze… A potem, gdy pani przechodziła, ze strachu, że mnie pani zobaczy, schowałem się w szparze drzwi.»
«Chodźmy… Po drodze pogadamy…» Widząc moje zdumienie, spytała: «Nie chce mnie pan odprowadzić do domu?»
Natychmiast zerwałem się z miejsca. Ten mój ruch rozśmieszył ją: «Niech się pan nie spieszy, przyjacielu – powiedziała. – Jeszcze pójdę się przebrać. Niech pan za pięć minut czeka na mnie przed drzwiami!»
Szybko wstała. Prawą ręką podwinęła spódnicę i szybkimi krokami zniknęła za orkiestrą. Odchodząc znów spojrzała mi w twarz i zamrugała tymi cudownymi oczami jak stary przyjaciel, pozdrawiając mnie.
Przywołałem kelnera i zapłaciłem rachunek. Nagle poczułem się otwarty, odważny. Wpatrywałem się w twarz mężczyzny, który zapisywał kilka cyfr w długim notesie, jakbym chciał powiedzieć: «Nie widzisz mojego szczęścia, ty głupcze!» Czułem silną chęć, by uśmiechem pozdrawiać gości, którzy jeszcze nie opuścili sali, a nawet orkiestrę. Nagle zapragnąłem uściskać wszystkich ludzi, całować każdego z gorącą miłością, jak przyjaciele, którzy po długich latach rozłąki wreszcie się spotykają.
Wstałem. Szedłem szerokim, swobodnym, pewnym siebie krokiem i przeskakując po kilka schodów naraz, poszedłem do szatni. Mimo że takie rozrzutności nie były w moim zwyczaju, zostawiłem markę kobiecie, która podała mi płaszcz.
Przed drzwiami wziąłem głęboki oddech i rozejrzałem się. Napis «Atlantik» nad moją głową zgasł, fale morskie zniknęły. Niebo było czyste, a na zachodzie, blisko horyzontu, wisiał cienki sierp księżyca.
Za mną rozległ się cichy głos: «Długo pan czekał?»
«Nie… Właśnie wyszedłem!» – odpowiedziałem i odwróciłem się.
Stała naprzeciwko, mrugając oczami jak ktoś, kto się waha przed podjęciem decyzji. W końcu poruszyła lekko ustami: «Pan naprawdę wygląda na dobrego człowieka!» – powiedziała.
Cała moja odwaga i swoboda ulotniły się, gdy tylko się pojawiła. Mimo że w duchu pragnąłem jej podziękować, chwycić jej dłonie i ucałować, zdołałem tylko wyszeptać ledwie słyszalnie: «Nie wiem!»
Kobieta z ogromną swobodą chwyciła mnie za ramię, drugą ręką ujęła mój podbródek i łagodnym głosem, jakby pieściła małe dziecko, powiedziała: «Oo, pan jest naprawdę nieśmiały jak młoda dziewczyna!»
Twarz mi płonęła, patrzyłem przed siebie. Byłem strasznie zażenowany, że jakaś kobieta traktuje mnie tak bezceremonialnie. Na szczęście nie posunęła się dalej. Najpierw puściła mój podbródek, potem ręka trzymająca moje ramię opadła powoli na jej bok. Gdy podniosłem wzrok, zdumiałem się. Na twarzy stojącej przede mną kobiety także malowało się ogromne zaskoczenie, a nawet zawstydzenie. Rumieniec rozlewał się od szyi ku policzkom. Oczy miała półprzymknięte i unikała mojego spojrzenia.
Natychmiast przyszło mi do głowy pytanie: «Dlaczego tak robi? Na pewno nie jest taką kobietą… Ale dlaczego tak postępuje?»
Jakby odgadując moje myśli, powiedziała: «Taka już jestem! Jestem dziwną kobietą… Jeśli pan chce się ze mną zaprzyjaźnić, będzie pan musiał znosić wiele… Mam wiele bezsensownych kaprysów, nieprzewidywalnych nastrojów… Krótko mówiąc, dla osób, z którymi się przyjaźnię, jestem istotą uciążliwą i niezrozumiałą…»
Potem, jakby zła na siebie, że tak się poniżyła, dodała ostrym, wręcz szorstkim głosem: «Ale jeśli pan woli… Nie potrzebuję nikogo… Nie mam zamiaru być nikomu wdzięczna, nie pragnę niczyjej przyjaźni ani łaski… Jeśli pan chce…»
Ja wciąż tym samym cichym i lękliwym głosem: «Postaram się panią zrozumieć…» – powiedziałem.
Przeszliśmy kilka kroków. Wzięła mnie delikatnie pod ramię i zaczęła mówić bezbarwnym głosem, jakby rozmawiała o najprostszych rzeczach: «A więc będzie się pan starał mnie zrozumieć? Niedorzeczny pomysł… Ale wydaje mi się, że to daremny trud! Tylko czasami myślę, że mogę być dobrą przyjaciółką… Czas pokaże… Jeśli będę robić małe awantury, to nic. Nie będzie się pan przejmował.»
Zatrzymała się na środku ulicy, podniosła palec wskazujący prawej ręki i potrząsnęła nim, jakby napominała dziecko, żeby było grzeczne: «Proszę zapamiętać: w dniu, w którym pan o cokolwiek poprosi, wszystko się skończy. NIC, rozumie pan, niczego nie będzie pan ode mnie żądał…»
Potem ciągnęła swarliwym głosem, jakby kłóciła się z niewidzialnym wrogiem: «Czy pan wie, dlaczego tak bardzo nienawidzę panów, to znaczy wszystkich mężczyzn? Właśnie za to, że żądają od człowieka tylu rzeczy, jakby to było ich naturalnym prawem… Niech mnie pan źle nie zrozumie, te żądania nie muszą być wypowiadane słowami… Mężczyźni mają takie spojrzenia, takie uśmiechy, takie gesty, krótko mówiąc, tak traktują kobiety, że trzeba być ślepym, żeby nie zauważyć, jak bardzo i jak głupio są pewni siebie. Wystarczy zobaczyć ich zdumienie, gdy ich żądania zostaną w jakikolwiek sposób odrzucone, aby zrozumieć ich bezczelną pychę. Nie potrafią przestać myśleć o sobie jako o myśliwych, a o nas jako o biednej zwierzynie. Naszym zadaniem jest tylko ulegać, być posłusznym, dawać to, czego się od nas żąda… My nie możemy żądać, nie możemy dawać z siebie niczego… Brzydzę się tą głupią i bezczelną męską dumą. Rozumie pan? I dlatego sądzę, że moglibyśmy być przyjaciółmi. Bo w pana postawie nie ma tego bezsensownego pewności siebie… Ale nie wiem… Widziałam już, jak z pysków owiec wystają dzikie wilcze kły…»
Gdzieś w połowie jej wypowiedzi znowu zaczęliśmy iść. Szła szybkimi, twardymi krokami. Mówiła, wpatrując się to w ziemię, to w niebo, i gestykulując. Między zdaniami robiła długie pauzy, jakby skończyła mówić, i wtedy znowu przymykała oczy, kontynuując drogę.
Szliśmy dość długo. Znowu zapadła w długie milczenie. Ja szedłem obok, bojaźliwie i milcząc. Na jednej z ulic w okolicy Tiergarten zatrzymała się przed trzyipiętrowym kamiennym budynkiem.
«Tu mieszkam… Z matką… – powiedziała. – Naszą rozmowę dokończymy jutro… Ale proszę tu nie przychodzić… Sądzę, że nie chciałabym, żeby pan mnie widział w takim stanie… To może pan zapisać na swoją korzyść… Spotkajmy się jutro w ciągu dnia… Pójdziemy się przejść. Mam w Berlinie swoje własne ulubione miejsca na spacery. Zobaczymy, czy panu się spodobają… A tymczasem dobranoc… Chwileczkę: nadal nie znam pana imienia?…»
«Raif!»
«Raif?… Tylko tyle?»
«Hatip zade Raif!»
«Ach, to niemożliwe… Nie zapamiętam ani nie wymówię! Czy nie wystarczy samo Raif?»
«Będę jeszcze bardziej zadowolony!»
«Pan też może mówić do mnie po prostu Maria… Mówiłam już, nie chcę być dłużnikiem!»
Znowu się roześmiała; jej twarz, która w ciągu ostatnich chwil kilka razy zmieniała wyraz, znowu przybrała tę słodką, przyjazną postać. Wyciągnęła rękę i uścisnęła moją dłoń. Miękkim głosem, który sprawiał wrażenie, jakby przepraszała, życzyła mi drugi raz dobrej nocy, po czym wyjęła klucz z torebki i odwróciła się. Oddaliłem się powoli. Nie uszedłem nawet dziesięciu kroków, gdy usłyszałem za sobą jej głos.
«Raif!»
Odwróciłem się w miejscu i czekałem.
«Niech pan przyjdzie! Niech pan przyjdzie!» – powiedziała. W jej głosie było coś, jakby z trudem powstrzymywała śmiech. Przybierając bardzo uprzejmą minę, mówiła: «Cieszę się, że tak szybko nadarzyła się okazja, by zwracać się do pana po imieniu!»
Ponieważ weszła na górne stopnie schodów przed drzwiami, podniosłem głowę, żeby spojrzeć jej w twarz. W półmroku nic nie widziałem. Czekałem, aż powie coś więcej. I rzeczywiście, tym samym śmiechem podszytym głosem, ale starając się być bardzo poważną, powiedziała: «Więc pan odchodzi?»
Z bijącym sercem zrobiłem krok do przodu. Z nadzieją, której bałem się nawet pomyśleć, i z możliwością, której w tamtej chwili nie umiałem ocenić, czy mnie cieszy, zapytałem: «Mam nie odchodzić?»
Ona zeszła dwa stopnie niżej. Teraz jej twarz, oświetlona latarnią, była doskonale widoczna. Czarnymi oczami, z chytrą ciekawością, wodziła po mojej twarzy i spytała: «Czy pan wciąż nie zrozumiał, dlaczego pana zawołałam?»
Zrozumiałem, zrozumiałem… Zaraz miałem rzucić się w jej ramiona, wołając: Idę! Ale poczułem w sobie coś o wiele silniejszego niż ta chęć: załamanie, oszołomienie, a nawet mdłości. Zaczerwieniłem się po same uszy i spuściłem wzrok. Nie, nie! Ja tego nie chciałem!..
Ręka kobiety przesunęła się po moim policzku: «Co się panu dzieje? Zaraz się pan rozpłacze!… Pan naprawdę potrzebuje nie siostry, ale matki… Niech pan powie, zamierzał się pan teraz ode mnie oddalić, prawda?»
«Tak!»
«I nie miał pan już szukać mnie w Atlantiku… Tak się umówiliśmy!»
«Tak! Spotkamy się jutro w ciągu dnia!»
«Gdzie?»
Spojrzałem na nią głupkowato. To w ogóle nie przyszło mi do głowy. Zapytałem błagalnie: «Po to mnie pani zawołała?»
«Oczywiście… Pan naprawdę nie jest podobny do innych mężczyzn… Ich pierwszą rzeczą jest zabezpieczenie tych kwestii. Pan odchodzi, nie myśląc o tym… Przecież osoba, której pan szuka, nie zawsze będzie się panu nawijać pod nogi jak dzisiejszej nocy…»
Poczułem, jak z mojej duszy spadł przygniatający ciężar wątpliwości. Bałem się, że przeżywam z nią zwykłą flirtową przygodę. Nie mogłem tego zrobić. Wolałbym, żeby Madonna w futrze uznała mnie za głupca i niedojdę, niż widzieć ją w takim stanie. Ale i ta możliwość była przykra. Myśl, że po rozstaniu będzie się ze mnie śmiać, wyśmiewać moją naiwność i brak odwagi, mogła przynieść tak poważne konsekwencje, że zmusiłaby mnie do całkowitego odwrócenia się od wszystkich ludzi, utraty nadziei i zamknięcia się w sobie.
Ale teraz czułem ulgę. Ogarnął mnie wielki wstyd z powodu moich bezczelnych podejrzeń sprzed kilku minut, a jednocześnie ogromna wdzięczność wobec kobiety, która uwolniła mnie od tych wątpliwości. Zebrałem się w sobie z niespodziewaną odwagą i powiedziałem: «Jest pani cudowną kobietą!»
«Niech się pan nie spieszy… A już zwłaszcza przy wydawaniu o mnie sądu niech pan będzie bardzo ostrożny!»
Chwyciłem jej dłonie i ucałowałem. Chyba oczy mi się zaszkliły. Przez chwilę widziałem, jak jej twarz przybliża się do mnie, a jej oczy, z wyrazem o wiele cieplejszym niż wszystko, co do tej pory widziałem, jakby mnie obejmowały. Serce niemal stanęło na widok tego szczęścia, które zbliżyło się na kilka centymetrów od mojej twarzy. Ale ona nagle, dość szorstkim ruchem, cofnęła ręce i wyprostowała się.
«Gdzie pan mieszka?»
«Na Lützowstraße!»
«To niedaleko!… W takim razie niech pan przyjdzie jutro po południu i zabierze mnie stąd!»
«W którym mieszkaniu pani mieszka?»
«Będę na pana czekać w oknie. Nie musi pan wchodzić na górę!»
Obróciła klucz w zamku drzwi i weszła do środka.
Tym razem szybkim krokiem skierowałem się do domu. Czułem się lżejszy niż zwykle. Przed oczami wciąż miałem jej obraz. Mamrotałem coś, nie wiedząc co. Gdy się wsłuchałem, zrozumiałem, że powtarzam jej imię i mówię do niej mnóstwem pieszczotliwych słów. Co jakiś czas wyrywały mi się urywane, bezgłośne śmiechy, których nie mogłem powstrzymać. Gdy dotarłem do pensjonatu, niebo zaczynało się rozjaśniać.
Po raz pierwszy być może od dzieciństwa zasnąłem bez przygnębienia myślą o bezsensie i pustce mojego życia, bez mówienia: «I ten dzień minął… I wszystkie moje dni będą tak mijać, a co potem?»
Następnego dnia nie poszedłem do fabryki. Około wpół do trzeciej przeszedłem przez Tiergarten i zbliżyłem się do domu, w którym mieszkała Maria Puder. «Czy to nie za wcześnie?» – pytałem sam siebie. Myśląc, że nie spała do rana i że jej nocna praca była męcząca, obawiałem się jej przeszkadzać. Czułem do niej nieopisaną czułość. Wyobrażałem sobie, jak leży w łóżku, jak oddycha powoli, jak jej włosy rozsypały się na poduszce, i myślałem, że nie ma większego szczęścia w życiu niż ujrzeć ten widok.
Wydawało się, że całe zainteresowanie, którego dotąd odmawiałem wszystkim ludziom, i miłość, której nigdy nikomu nie okazałem w pełni, zebrały się i teraz, jako ogromna masa, objawiły się wobec tej kobiety.
Wiedziałem, że jeszcze nic o niej nie wiem, że wszystkie moje sądy opierają się na wyobrażeniach i fantazjach. Mimo to miałem niezachwiane przekonanie, że się nie mylę. Czy możliwe, żeby moje zmysły, które przez całe życie szukały właśnie jej, na nią czekały, które skupiwszy całą uwagę i całe jestestwo na jednym punkcie, badały każdego napotkanego człowieka z tej perspektywy, i przez to nabyły niemal chorobliwej wprawy i wrażliwości – czy możliwe, żeby się myliły? Te zmysły nigdy dotąd nie zawiodły. To one wydawały pierwszą opinię o człowieku, a potem mój rozum i doświadczenie, często błędnie, korygowały ją. Ale za każdym razem racja okazywała się po stronie tego pierwszego wrażenia. Zdarzało się, że człowiek, o którym miałem pozytywną opinię, z czasem wydawał mi się zły, albo odwrotnie. Wtedy mówiłem sobie: «Więc moje pierwsze wrażenie mnie oszukało!» Lecz po pewnym czasie – krótkim lub bardzo długim – zmuszony byłem uznać, że moja pierwsza ocena była słuszna, a zmiany, jakie na niej wprowadził rozum, wpływy zewnętrzne czy mylące fakty, były fałszywe i tymczasowe.
Odtąd Maria Puder była osobą, której potrzebowałem bezwarunkowo, by żyć. To uczucie na początku wydawało mi się dziwne. Jak mogła stać się nagle potrzebą dla mnie osoba, o której istnieniu do tej pory nie wiedziałem? Ale czy nie tak bywa zawsze? Czy nie odkrywamy potrzeby wielu rzeczy dopiero wtedy, gdy je zobaczymy i poznamy?… I ja zacząłem znajdować przyczynę pustki i bezcelowości mojego dotychczasowego życia właśnie w braku takiej osoby. Moja ucieczka od ludzi, moje unikanie ujawniania najmniejszej nawet cząstki tego, co działo się we mnie, wydawało mi się bezprzyczynowe i bezsensowne. Czasami bałem się, że ogarniający mnie smutek i znużenie życiem są oznaką choroby psychicznej. Gdy uświadamiałem sobie, że dwie godziny spędzone na czytaniu książki są bardziej treściwe i ważniejsze niż wiele lat mojego życia, myślałem o przerażającej nicości ludzkiego życia i wpadałem w rozpacz.
A teraz wszystko się zmieniło. Czułem, że w ciągu kilku tygodni od chwili, gdy zobaczyłem obraz tej kobiety, przeżyłem więcej niż przez wszystkie lata mojego życia. Każdy mój dzień, każda godzina, nawet gdy spałem, były wypełnione. Widziałem, że nie tylko moje kończyny, które dawały mi tylko zmęczenie, ale i moja dusza zaczęła żyć, że te ukryte, głębokie strony mojej istoty, które czekały we mnie, nie zdając sobie z tego sprawy, nagle się ujawniły i ukazały mi niezwykle pociągające, cenne widoki. Maria Puder nauczyła mnie, że mam duszę, a ja stwierdziłem, że ona – po raz pierwszy wśród ludzi, których spotkałem – też ma duszę. Z pewnością wszyscy ludzie mają dusze, ale wielu nie zdaje sobie z tego sprawy i odejdzie tam, skąd przyszli, nieświadomi. Ta dusza objawia się dopiero wtedy, gdy znajdzie swoją drugą połowę, i to bez pytania nas o zgodę, bez konsultacji z naszym rozumem i rachubami… My dopiero wtedy zaczynamy naprawdę żyć – żyć naszą duszą. Wtedy wszystkie wahania i wstydy zostają odrzucone, dusze biegną ku sobie, depcząc wszystko, by się objąć.
Wszystkie moje zahamowania zniknęły. Nie mogłem się doczekać, by stanąć przed tą kobietą i obnażyć przed nią swoją duszę, ze wszystkimi moimi dobrymi i złymi, silnymi i słabymi stronami, nie ukrywając najmniejszego szczegółu. Miałem jej tyle do powiedzenia… Wydawało mi się, że gdybym mówił przez całe życie, nie wyczerpałbym tego. Bo przez całe życie milczałem, o wszystkim, co przechodziło mi przez myśl, mówiłem: «Ech, po co mówić, i co z tego?» Jeśli dawniej o każdym człowieku, bez żadnej podstawy, pod wpływem nieodpartego pierwszego wrażenia, uprzedzenia, mówiłem: «Ten mnie nie zrozumie!» – to teraz o tej kobiecie, także bez żadnej podstawy, ale kierując się tym nieomylnym pierwszym wrażeniem, mówiłem: «Oto ktoś, kto mnie zrozumie!»…
Idąc powoli, dotarłem do kanału biegnącego wzdłuż południowego skraju Tiergarten. Z mostu widać było dom Marii Puder. Była dopiero trzecia. Szyby w oknach błyszczały, więc nie było widać, czy ktoś jest za nimi. Opierając się o poręcz mostu, patrzyłem na nieruchomą wodę. Lekki deszcz, który właśnie zaczął padać, marszczył jej powierzchnię. Daleko, duża barka motorowa wyładowywała owoce i warzywa na stojące na nabrzeżu wozy. Z drzew przy brzegu spadały pojedyncze liście, wirując w powietrzu i opadając. Jak piękny był ten ciemny i posępny widok! Jak świeże było wilgotne powietrze, które wdychałem! Żyć, czując najmniejsze drgnięcia natury, obserwując płynące z nieugiętą logiką życie; żyć, wiedząc, że żyje się bardziej i silniej niż inni, że w jednej chwili mieści się tyle życia, co w całym życiu… A przede wszystkim żyć, myśląc, że istnieje ktoś, komu można to wszystko opowiedzieć, i czekając na nią…
Czy może być na świecie coś bardziej pokrzepiającego? Teraz miałem z nią iść tymi wilgotnymi ulicami, usiąść w ustronnym, półmrocznym miejscu i patrzeć sobie w oczy. Miałem jej opowiedzieć wiele rzeczy, których nigdy nikomu nie mówiłem, nawet sobie samemu. Większość z nich rodziła mi się w głowie w jednej chwili i z zadziwiającą szybkością ustępowała miejsca nowym. Miałem znów wziąć jej dłonie w swoje i ogrzać, pocierając zmarznięte palce z lekko zaczerwienionymi końcami. Jednym słowem, miałem być blisko niej.
Zbliżała się trzecia trzydzieści. «Czy już wstała?» – zapytałem siebie. Czy wypadałoby podejść pod dom i tam spacerować? Powiedziała, że będzie wyglądać przez okno. Czy mogła się domyślić, że będę tu czekał? Czy w ogóle przyjdzie? Szybko odrzuciłem tę wątpliwość. Czułem, że takie myślenie to nieufność wobec niej, niesprawiedliwość, kopnięcie w budowlę, którą sam wzniósłem. Ale raz pojawiwszy się w głowie, tego rodzaju przypuszczenia goniły się z wielką prędkością. Mogła zachorować. Mogła mieć pilne sprawy i gdzieś wyjść. Tak musiało być. Nie było naturalne, żeby tak wielkie szczęście tak łatwo przyszło. Z każdą mijającą minutą moje zdenerwowanie rosło, serce biło szybciej. To, co przeżyłem poprzedniego wieczoru, było jednym z tych niezwykłych zdarzeń, które zdarzają się raz w życiu. Nie należy oczekiwać, że się powtórzy. Moja głowa natychmiast zaczęła znajdować pocieszenia. Może nie byłoby dla mnie dobrze, gdyby moje życie nagle weszło na tę nową i niepewną drogę. Czy nie byłoby wygodniej wrócić do dawnego spokoju, przyIgnąć do łańcucha sennych dni?…