Pierwsze tygodnie upłynęły mi na nauce języka, na tyle, by jako tako się porozumieć, oraz na beztroskim zwiedzaniu miasta, które oglądałem z zachwytem. Oszołomienie pierwszych dni nie trwało długo. W końcu to też było miasto. Ulice nieco szersze, o wiele czystsze, ludzie wyraźnie jaśniejsi. Ale nic takiego, od czego człowiek padłby z wrażenia. Europa, którą nosiłem w wyobraźni, była czymś zupełnie innym, miejscem pełnym cudów. Gdy się nad tym zastanawiałem, sam nie umiałem powiedzieć, czym właściwie ta wymarzona Europa miała być i czego brakowało miastu, w którym teraz żyłem, by jej dorównać... Nie pojąłem jeszcze wtedy, że w życiu nigdy nie zdarza się nic tak niezwykłego, jak w naszej wyobraźni.
Uznawszy, że bez znajomości języka nie można rozpocząć żadnej pracy, zacząłem brać lekcje u pewnego emerytowanego oficera, który podczas Wielkiej Wojny przebywał w Turcji i nieco się naszego języka poduczył. Właścicielka pensjonatu, pewna madame, poświęcała mi również swój wolny czas, plotkując i pomagając. Inni pensjonariusze także korzystali z okazji, by zaprzyjaźnić się z Turkiem, i zawracali mi głowę niedorzecznymi pytaniami. Wieczorna zbieranina przy stole była dość barwna. Spośród nich szczególnie zaprzyjaźniłem się z Frau van Tiedemann, owdowiałą Holenderką, Herr Camerą, portugalskim kupcem sprowadzającym do Berlina pomarańcze z Wysp Kanaryjskich, oraz starszym Herr Döppke. Ten ostatni handlował w niemieckiej kolonii Kamerun, a po rozejmie musiał rzucić wszystko i szukać schronienia w ojczyźnie. Żył dość skromnie z pieniędzy, które zdołał ocalić, a czas spędzał na uczęszczaniu na liczne wówczas w Berlinie wiece polityczne, by wieczorami opowiadać o swoich wrażeniach. Często przyprowadzał ze sobą nowo poznanych, zdemobilizowanych bezrobotnych niemieckich oficerów i godzinami się z nimi spierał. O ile mogłem zrozumieć przy mojej połowicznej znajomości języka, upatrywali oni ratunku dla Niemiec w dojściu do władzy człowieka o żelaznej woli, takiego jak Bismarck, który bez zwłoki rozpocząłby zbrojenia i naprawił niesprawiedliwości kolejną wojną.
Czasem ktoś z pensjonariuszy wyjeżdżał, a do opróżnionego pokoju natychmiast wprowadzał się ktoś inny. Z czasem jednak przywykłem do tych zmian, do zawsze palącej się czerwonej lampy z abażurem w mrocznej jadalni, do różnych zapachów kapusty, które nie opuszczały domu o żadnej porze dnia, do politycznych sporów moich współbiesiadników – ba, zaczynałem się już tym wszystkim nudzić. Zwłaszcza tymi sporami... Każdy miał własny pomysł na zbawienie Niemiec. Ale wszystkie te pomysły nie służyły naprawdę Niemcom, lecz osobistym interesom każdego z nich. Starsza pani, która straciła majątek przez inflację, winiła oficerów; oficerowie obwiniali strajkujących robotników i żołnierzy, którzy nie chcieli kontynuować wojny; kupiec kolonialny złorzeczył cesarzowi, który wszczynał wojny bez powodu. Nawet sprzątająca rano mój pokój pokojówka próbowała ze mną rozmawiać o polityce, a w wolnych chwilach natychmiast sięgała po gazetę. Ona też miała własne, gorące przekonania, a gdy o nich mówiła, twarz jej się czerwieniła i zaciskała pięść, wymachując nią w powietrzu.
Zdawało się, jakbym zapomniał, po co właściwie przyjechałem do Niemiec. O sprawie mydlarstwa przypominałem sobie dopiero, gdy dostawałem list od ojca; uspokajałem i jego, i siebie, pisząc, że wciąż uczę się języka i wkrótce zgłoszę się do odpowiedniej instytucji. Dni płynęły jeden za drugim, nieodróżnialne od siebie. Zwiedziłem już całe miasto, ogród zoologiczny, muzea. To, że to wielomilionowe miasto wyczerpałem w ciągu kilku miesięcy, wprawiało mnie wręcz w rozpacz. Mówiłem sobie: „I oto Europa! Cóż w niej takiego?” i dochodziłem do wniosku, że świat jest w gruncie rzeczy straszliwie nudny. Najczęściej po południu przechadzałem się po głównych ulicach wśród tłumu, przyglądając się ludziom: mężczyznom wracającym do domów z minami pełnymi powagi, jak przystało na tych, którzy dokonali wielkich rzeczy; kobietom wspartym na ramionach mężczyzn, rozsiewającym wokół uśmiechy omdlałymi oczami; i tym, którzy w swoim chodzie wciąż zachowywali wojskowy krok.
Żeby jednak nie okłamywać ojca zupełnie, za pomocą kilku tureckich znajomych zgłosiłem się do pewnej firmy produkującej luksusowe mydła. Niemieccy urzędnicy tego przedsiębiorstwa, należącego do szwedzkiej grupy, przyjęli mnie bardzo życzliwie, kierując się jeszcze nie do końca zapomnianym poczuciem koleżeństwa broni. Jednak głębszych tajników tego fachu, tych, które wykraczały poza to, co podpatrzyłem w naszej mydlarni w Havran, nie chcieli mi chyba ujawnić – być może traktując je jako tajemnicę firmy.
A może po prostu uznali, że nie przejawiam wystarczającego zapału, i postanowili nie marnować czasu. Powoli przestałem zaglądać do fabryki, a oni nie pytali, gdzie się podziewam. Listy od ojca stawały się coraz rzadsze, a ja, nie zastanawiając się już wcale, co robię w Berlinie i po co tu przyjechałem, po prostu dalej żyłem.
Trzy razy w tygodniu, pod wieczór, brałem lekcje niemieckiego u emerytowanego oficera. Dniami oglądałem obrazy w muzeach i w nowo otwartych galeriach, a sto kroków od pensjonatu już czułem w nozdrzach zapach kapusty. Jednak po pierwszych miesiącach zacząłem się nudzić nieco mniej niż na początku. Powoli próbowałem czytać książki i z czasem znajdowałem w tym coraz więcej przyjemności. Po jakimś czasie przerodziło się to niemal w nałóg. Rozkładałem się na łóżku na brzuchu, otwierałem przed sobą książkę, kładłem obok stary, gruby słownik i potrafiłem tak leżeć godzinami. Często nie miałem nawet cierpliwości szukać słów w słowniku – domyślałem się znaczenia zdań z kontekstu. Zdawało mi się, że otwiera się przede mną zupełnie nowy świat. To, co czytałem, nie opowiadało już tylko o bohaterach, nadzwyczajnych ludziach i niesłychanych przygodach, jak książki z dzieciństwa i wczesnej młodości, czy to tłumaczone, czy oryginalne. W prawie każdej z nich znajdowałem coś z siebie samego, z mojego otoczenia, z tego, co widziałem i słyszałem. Nagle przypominałem sobie rzeczy, które choć przeżywałem, wcześniej ich nie rozumiałem ani nie dostrzegałem, i wydawało mi się, że teraz dopiero nadaję im prawdziwy sens. Największy wpływ wywarli na mnie pisarze rosyjscy. Zdarzało mi się czytać ogromne opowiadania Turgieniewa jednym tchem, do samego końca. Szczególnie jedno z nich wstrząsnęło mną na długie dni. Bohaterka tego opowiadania, zatytułowanego „Klara Milicz”, była dziewczyną, która zakochuje się w dość naiwnym studencie, nie mówiąc o tym nikomu, i ginie jako ofiara swojej straszliwej namiętności, ze wstydu, że pokochała takiego głupca. Z niewiadomych przyczyn czułem się tej dziewczynie niezwykle bliski. Utożsamiałem się z nią w tym, że nie potrafi mówić o tym, co czuje, że z straszliwą zazdrością i nieufnością ukrywa swoje najsilniejsze, najgłębsze i najpiękniejsze strony.
Starzy mistrzowie w muzeach również dawali mi teraz możliwość życia bez nudy. Zdarzało mi się godzinami wpatrywać w jakiś obraz w Nationalgalerie, a potem przez dni nosić w głowie tę samą twarz i scenerię.
Mijał właśnie rok od mojego przyjazdu do Niemiec. Pewnego dnia, pamiętam to doskonale, w deszczowy i ciemny październikowy dzień, przeglądając gazety, wpadłem na artykuł krytyczny o wystawie nowych malarzy. Ja się na tych nowatorach za bardzo nie znałem. Może nie podobali mi się dlatego, że ich przesadna pretensjonalność, tendencja do zwracania na siebie uwagi za wszelką cenę, były sprzeczne z moim usposobieniem... W każdym razie nawet nie przeczytałem tego artykułu. Kilka godzin później, spacerując jak zwykle bez celu po ulicach, spostrzegłem, że znalazłem się przed budynkiem, w którym otwarto ową wystawę. Nie miałem nic ważnego do roboty. Postanowiłem ulec przypadkowi i wejść do środka. Długo krążyłem, oglądając obojętnym wzrokiem liczne obrazy, duże i małe, rozwieszone na ścianach.
Większość z nich budziła uśmiech: kanciaste kolana i ramiona, nieproporcjonalne głowy i piersi; pejzaże, które starano się przedstawić jaskrawymi kolorami, jakby wyciętymi z kolorowego papieru. Kryształowe wazy bezkształtne jak odłamek cegły; kwiaty tak martwe, jakby całymi latami leżały w książce; i wreszcie przerażające portrety, wyglądające jak wyjęte z albumu przestępców... Ale mimo wszystko człowiek się bawił. Może należałoby się oburzać na ludzi, którzy tak małym nakładem pracy próbowali osiągnąć tak wielkie rzeczy. Jednak myśląc o tym, że oni sami, z niemal chorobliwą przyjemnością, dobrowolnie przyjmują karę w postaci bycia niezrozumianym i śmiesznym, czułem już tylko litość.
Nagle zatrzymałem się przed ścianą w wielkiej sali, blisko drzwi. Nie potrafię opisać swoich uczuć z tamtej chwili, zwłaszcza po tylu latach. Pamiętam tylko, że stałem tam, wbity w ziemię przed portretem kobiety w futrze. Ludzie, oglądając obrazy, przepychali się obok, trącając mnie, ale ja nie mogłem ruszyć się z miejsca. Co było w tym portrecie? Wiem, że nie umiem tego wyjaśnić. Tylko tyle, że był w nim wyraz dziwny, nieco dziki, nieco dumny i bardzo silny, jakiego nie widziałem dotąd u żadnej kobiety. I choć od pierwszej chwili wiedziałem, że nigdy i nigdzie nie widziałem tej twarzy ani jej podobnej, ogarnęło mnie uczucie, jakbyśmy byli ze sobą znajomi. Ta blada twarz, te czarne brwi i czarne oczy pod nimi, te ciemnokasztanowe włosy i przede wszystkim ten wyraz łączący niewinność z wolą, nieskończoną melancholię z silną osobowością – to nie mogło być mi obce. Znałem tę kobietę z książek, które czytałem od siódmego roku życia, ze światów wyobraźni, które tworzyłem od piątego. Była w niej cząstka Nihal Halita Ziyi, Mehcure Vecihi Beya, ukochanej Kawalera de Buridan i Kleopatry, o której czytałem w książkach historycznych, a nawet Aminy Hatun, matki Mahometa, jaką sobie wyobrażałem, słuchając mevlüt. Ona była syntezą, połączeniem wszystkich kobiet z mojej wyobraźni. W futrze z dzikiego kota, w cieniu – choć widać było matową biel – mały skrawek szyi, a nad nim, lekko zwrócona w lewo, owalna ludzka twarz. Czarne oczy patrzyły w dół, jakby pogrążone w niezrozumiałych, głębokich myślach, jakby chciały z ostatnią już nadzieją szukać czegoś, czego – były pewne – nie znajdą. A jednak smutek w jej spojrzeniu mieszał się z pewną wyniosłością. Jakby mówiła: „Tak, nie znajdę tego, czego szukam... I cóż z tego?”. Ten wyraz wyniosłości był w pełni widoczny na jej nieco pełnych ustach, z których dolna była wyraźnie większa. Powieki miała lekko opuchnięte. Brwi ani zbyt grube, ani zbyt cienkie, ale nieco krótkie; ciemnokasztanowe włosy okalały kanciaste i dość szerokie czoło, opadając w dół i mieszając się z futrem dzikiego kota. Brodę miała lekko wysuniętą do przodu i nieco szpiczastą. Nos długi, wąski, z nieco mięsistymi skrzydełkami.
Niemal drżącymi rękami przerzucałem katalog. Miałem nadzieję znaleźć w nim szczegóły na temat tego obrazu. Gdzieś pod koniec, na dole strony, w rzędzie z numerem obrazu, przeczytałem trzy słowa: Maria Puder, Selbstporträt. I nic więcej. Widocznie artystka miała na wystawie tylko jedną pracę – własny portret. Trochę mnie to nawet ucieszyło. Bałem się, że inne obrazy kobiety, która namalowała ten cudowny portret, nie zrobią na mnie tak wielkiego wrażenia, a nawet mogą osłabić mój początkowy zachwyt. Zostałem w środku do późna. Co jakiś czas krążyłem, patrząc niewidzącym wzrokiem na inne obrazy, po czym szybko wracałem w to samo miejsce i długo się wpatrywałem. Za każdym razem wydawało mi się, że dostrzegam na jej twarzy nowe wyrazy, tętniące życiem, które stopniowo się ujawniało. Zdawało mi się, że oczy patrzące w dół dyskretnie mierzą mnie wzrokiem, a usta lekko drgają.
W sali nie było już nikogo. Wysoki mężczyzna stojący przy drzwiach chyba na mnie czekał. Szybko się otrząsnąłem i wyszedłem. Padał drobny deszcz. Wbrew swojemu zwyczajowi nie kręciłem się po ulicach, tylko wróciłem prosto do pensjonatu. Płonąłem z niecierpliwości, by szybko zjeść, zamknąć się w pokoju i samotnie przywołać przed oczy tę twarz. Przy stole prawie się nie odzywałem. Właścicielka pensjonatu, Frau Heppner, zapytała:
– Gdzie pan dziś był?
– Ot, tak... Kręciłem się po mieście, a potem poszedłem na wystawę współczesnych malarzy – odpowiedziałem.
Zgromadzeni w salonie natychmiast zaczęli rozprawiać o nowoczesnym malarstwie, a ja cicho wymknąłem się do swojego pokoju.
Rozbierając się, upuściłem na podłogę gazetę z kieszeni marynarki. Podnosząc ją, by położyć na stole, nagle poczułem, jak serce zaczyna mi mocniej bić. To była ta sama gazeta, którą kupiłem rano, a czytając ją w kawiarni, natknąłem się na artykuł o wystawie. Rozdarłem stronice, by dowiedzieć się, co napisano w nim o tamtym obrazie i jego autorce. Sam dziwiłem się swojemu pośpiechowi – przecież nie byłem ani szybki, ani skory do uniesień. Przejrzałem artykuł od początku. Gdzieś w środku mój wzrok zatrzymał się na znanych mi z katalogu słowach: Maria Puder...
Artykuł dość obszernie omawiał tę młodą artystkę, która po raz pierwszy wystawiała swój obraz. Pisano, że malarka, która najwyraźniej chciała podążać drogą klasyków, posiada zdumiewająco wielką siłę wyrazu, a także że nie ma w niej tendencji do „upiększania” lub „brzydzenia na złość”, tak częstej u artystów malujących własne portrety. Po wielu technicznych uwagach autor stwierdzał w końcu, że ukazana na obrazie kobieta, ze względu na swoją postawę i wyraz twarzy, w dziwnym zbiegu okoliczności wykazuje uderzające podobieństwo do przedstawienia Marii z obrazu Andrei del Sarto „Madonna delle Arpie” i półżartem życząc „Madonny w Futrze” sukcesów, przechodził do omawiania innego malarza.
Następnego dnia pierwszą rzeczą, jaką zrobiłem, było pójście do sklepu sprzedającego reprodukcje sławnych obrazów i poszukanie Madonny delle Arpie. Znalazłem ją w wielkim albumie Sarta. Kopię wydrukowano dość słabo, nie oddawała zbyt wiele, ale autor artykułu miał rację: twarz tej Madonny, siedzącej na podwyższeniu ze świętym Dzieciątkiem na kolanach, z oczyma wbitymi w ziemię, jakby nie zauważała brodatego mężczyzny po prawej i młodego po lewej stronie, sposób, w jaki trzymała głowę, wyraz melancholii i urazy widoczny w jej spojrzeniu i na ustach – to wszystko było uderzająco podobne do obrazu, który widziałem wczoraj. Ponieważ sprzedawali tę stronę z albumu osobno, natychmiast ją kupiłem i wróciłem do pokoju. Przyglądając się uważnie, doszedłem do wniosku, że obraz ten ma wielką artystyczną wartość. Po raz pierwszy w życiu widziałem taką Madonnę: we wszystkich wcześniejszych przedstawieniach Marii, na jakie się natknąłem, podkreślano, aż do przesady i niekiedy aż do bezsensu, wyraz niewinności; patrząc na Dzieciątko na swych kolanach, przypominały małe dzieci, które mówią: „Widzicie? Co to mi Bóg Ojciec dał!” albo służące wpatrujące się z głupkowatym uśmiechem w bękarta, którego urodziły z mężczyzną, którego imienia nawet wymówić nie potrafią. Tymczasem Maria z tego obrazu Sarta była kobietą, która nauczyła się myśleć, wyrobiła sobie sąd o życiu i zaczynała świat lekceważyć. Nie patrzyła na świętych stojących po obu stronach, jakby w adoracji, nie patrzyła na Mesjasza na swych kolanach, nie patrzyła nawet w niebo – patrzyła w ziemię i z pewnością coś widziała.
Położyłem reprodukcję na stole. Zamknąłem oczy i pomyślałem o obrazie z wystawy. Dopiero wtedy przyszło mi do głowy, że osoba na nim przedstawiona istnieje naprawdę. Skoro artystka namalowała własny portret, znaczy to, że ta niezwykła kobieta chodzi między nami, odwraca swe czarne i głębokie oczy ku ziemi lub ku temu, kogo ma przed sobą, otwiera usta z nieco większą dolną wargą, by mówić, słowem – że żyje. Można by ją spotkać gdziekolwiek... Na myśl o tej możliwości ogarnął mnie przede wszystkim ogromny strach. Spotkanie z taką kobietą byłoby naprawdę przerażające dla mężczyzny takiego jak ja, który w życiu nie miał żadnej przygody.