Nie wszedłem do środka. Usiadłem na jednym z krzeseł w holu i położyłem przed sobą pakunek owinięty w papier. Mihriye Hanım kilka razy wychodziła, a ja wstydziłem się wręczyć jej to biedne zawiniątko. Gdy w środku człowiek zmaga się ze śmiercią, podawanie jednemu z jego bliskich brudnego ręcznika i starego widelca byłoby wyjątkowo niestosowne. Wstałem i zacząłem krążyć wokół wielkiego stołu na środku. Gdy ujrzałem swoje odbicie w lustrze kredensu, zdziwiłem się niemało. Byłem blady jak ściana. Serce zaczęło mi bić szybciej. Kimkolwiek był, walka człowieka na wielkim moście między życiem a śmiercią była czymś przerażającym. Potem pomyślałem, że skoro ma najbliższych – żonę, córki, krewnych – nie mam prawa okazywać więcej troski i wzruszenia niż oni.
W tym momencie mój wzrok padł przez uchylone drzwi do salonu. Podszedłem bliżej i zobaczyłem szwagrów Raifa Efendiego, Cihada i Vedada. Siedzieli obok siebie na kanapie i palili papierosy. Widać było, że wiją się z okropnego wewnętrznego niepokoju i że są źli na siebie, bo nie mogą opuścić domu i uciec. Nurten siedziała w fotelu, oparłszy głowę na ręku; płakała albo spała.
Nieco dalej Ferhunde, szwagierka Raifa Efendiego, posadziła sobie na kolanach dwójkę dzieci i mówiła coś, żeby nie hałasowały, ale po wszystkim było widać, jaka jest nieporadna w uspokajaniu maluchów.
Drzwi do pokoju chorego otworzyły się i wyszedł lekarz, a za nim Nurettin Bey. Mimo całej swojej obojętności sprawiał wrażenie zniecierpliwionego.
– Nie odstępujcie go i jak dostanie ataku, podajcie mu te zastrzyki – mówił.
Nurettin Bey zmarszczył brwi i zapytał:
– Czy to groźne?
Lekarz odpowiedział tak, jak każdy jego kolega w podobnej sytuacji:
– Nie wiadomo!
I żeby nie być narażonym na dalsze pytania, a zwłaszcza by nie dręczyła go żona pacjenta, szybko włożył płaszcz i kapelusz, wziął trzy srebrne liry, które Nurettin Bey już wcześniej przygotował w dłoni, skrzywił się i opuścił dom.
Podszedłem cicho do drzwi chorego. Zajrzałem do środka. Mihriye Hanım i Neclâ z wielkim niepokojem patrzyły na leżącego przed nimi mężczyznę z zamkniętymi oczami. Gdy zobaczyła mnie młoda dziewczyna, skinęła głową, wołając. Teraz, razem z matką, chciały zobaczyć, jaki wpływ wywrze na mnie stan chorego. Wyczułem to i starałem się zapanować nad sobą z całych sił. Potrząsnąłem lekko głową, z miną, jakbym był uspokojony tym, co widzę. Potem odwróciłem się do kobiet, które po mojej lewej stronie niemal przysiadły głowami, i z wymuszonym uśmiechem powiedziałem:
– Na pewno nic groźnego... Da Bóg, wyliże się!
Chory rozchylił powieki, patrzył na mnie przez chwilę, jakby nie poznawał. Potem, wielkim wysiłkiem odwrócił głowę do żony i córki, wymruczał kilka niezrozumiałych słów i, krzywiąc się, pokazał coś gestami.
Neclâ nachyliła się:
– Czegoś chciałeś, tatusiu?
– Idźcie sobie na chwilę!
Głos miał bardzo słaby i urywany.
Mihriye Hanım dała mi znak. Lecz widząc to, chory wyciągnął rękę spod kołdry, chwycił mnie za nadgarstek i powiedział:
– Ty nie idź!
Kobiety były nieco zaskoczone. Neclâ zaprotestowała:
– Tatusiu, nie wyciągaj ręki!...
Raif Efendi potrząsnął szybko głową, jakby chciał powiedzieć: „Wiem, wiem!” i znów dał im znak, żeby wyszły.
Obie kobiety wyszły z pokoju, patrząc na mnie pytająco.
Wtedy Raif Efendi wskazał na pakunek, który trzymałem w ręku, a o którym całkiem zapomniałem:
– Przyniosłeś wszystko?
Spojrzałem na niego, niezrozumiejąc. Czy po to była ta cała ceremonia, żeby o to zapytać? Chory wciąż patrzył na mnie, a jego oczy błyszczały, jakby były pełne wielkiej ciekawości.
Dopiero w tej chwili przypomniałem sobie ten nieszczęsny zeszyt w czarnej okładce. Nawet go nie otworzyłem, nie interesowało mnie, co jest w środku. Nawet by mi do głowy nie przyszło, że Raif Efendi może mieć tego rodzaju zeszyt.
Szybko rozerwałem papier, wyjąłem ręcznik i resztę i położyłem na krześle za drzwiami. Potem wziąłem zeszyt do ręki i pokazałem Raifowi Efendiemu:
– O to panu chodziło?
Skinął głową: „Tak”.
Przewertowałem kartki. Czułem, jak rośnie we mnie nieodparta ciekawość. Na liniach w pojedynczą linię były wielkie, nieregularne litery, wiersze pisane wyraźnie w wielkim pośpiechu. Rzuciłem okiem na pierwszą stronę. Nie było żadnego nagłówka. Po prawej stronie widniała data: 20 czerwca 1933, a zaraz pod nią te słowa:
„Wczoraj przydarzyło mi się coś dziwnego i przeżyłem na nowo inne wydarzenia sprzed dziesięciu lat...”
Nie mogłem doczytać do końca. Raif Efendi znów wyciągnął rękę i chwycił mnie za dłoń.
– Nie czytaj! – powiedział i wskazując głową przeciwną stronę pokoju, mruknął: – Wrzuć to tam!...
Spojrzałem we wskazanym kierunku. Zobaczyłem żelazny piec, którego czerwone oczy jarzyły się za płytami z miki.
– Do pieca?
– Tak!
W tej chwili moja ciekawość wzrosła jeszcze bardziej. Zniszczenie własnymi rękami zeszytu Raifa Efendiego było dla mnie niemożliwe:
– Co pan mówi, Raif Bey! – zawołałem. – Nie szkoda? Czy to słusznie palić bez sensu zeszyt, który był pańskim towarzyszem przez długi czas?
– Nie jest potrzebny! – powiedział i znów głową wskazał piec. – Już nie jest potrzebny!
Zrozumiałem, że nie uda mi się wyperswadować mu tego pomysłu. Być może wylał w tym zeszycie swoją duszę, którą ukrywał przed wszystkimi, i teraz chciał, by odeszła razem z nim.
Przeciwko temu człowiekowi, który nie chciał zostawić po sobie nikomu niczego i zabierał swoją samotność nawet w obliczu śmierci, wzbudziła się we mnie bezgraniczna litość i bezgraniczne zainteresowanie jego losem.
– Rozumiem pana, Raif Bey! – powiedziałem. – Tak, rozumiem doskonale. Ma pan prawo zazdrościć ludziom wszystkiego, co pańskie. To, że chce pan spalić ten zeszyt, też jest słuszne... Ale czy nie mógłby pan odłożyć tego na chwilę, chociaż na jeden dzień?
Popatrzył mi w twarz, pytając oczami: „Dlaczego?”
Żeby kontynuować to, co zacząłem, i spróbować ostatniego ratunku, przysunąłem się bliżej i starałem się zebrać w oczach całe zainteresowanie i miłość, jaką dla niego czułem.
– Czy nie mógłby mi pan zostawić tego zeszytu na jedną noc, tylko na tę jedną noc? Tyle czasu byliśmy przyjaciółmi, nigdy mi pan o sobie nic nie powiedział... Czy nie uważa pan za naturalne, że jestem ciekaw pana? Czy uważa pan, że koniecznie musi się pan przede mną tak ukrywać? Jest pan dla mnie najcenniejszym człowiekiem na świecie... Czy mimo to chce mnie pan opuścić, mówiąc, że w pańskich oczach jestem niczym, jak wszyscy inni?
Oczy mi zwilgotniały. Głos mi drżał w piersi, ale mówiłem dalej. W tej chwili zdawałem się wylewać z siebie cały żal, który nagromadził się w mojej duszy wobec tego człowieka, który od miesięcy unikał dopuszczenia mnie do siebie:
– Może ma pan rację, odbierając ludziom zaufanie? Ale czy nie ma od tego wyjątków? Czy nie może być inaczej? Niech pan pamięta, że pan też jest jednym z tych ludzi... To, co pan robi, to w gruncie rzeczy bezsensowny egoizm.
Przypomniałem sobie, że to nie są słowa, które powinno się mówić ciężko choremu, i zamilkłem. On też milczał. Wreszcie, ostatnim wysiłkiem, powiedziałem:
– Raif Bey, niech pan i mnie zrozumie! Ja jestem dopiero na początku drogi, na końcu której pan stoi. Chcę poznać ludzi, a zwłaszcza chcę wiedzieć, co ludzie panu zrobili...
Chory przerwał mi, gwałtownie kręcąc głową. Mamrotał coś; nachyliłem się, czułem jego oddech na twarzy:
– Nie, nie! – mówił. – Ludzie nic mi nie zrobili... Nic... To ja... To zawsze ja...
Nagle umilkł, a jego broda opadła na piersi. Oddychał szybciej. Było oczywiste, że ta scena go zmęczyła. Ja też zaczynałem odczuwać wielkie wyczerpanie duchowe. Myślałem o tym, żeby wrzucić zeszyt do pieca i wybiec. Chory znów otworzył oczy:
– Nikt nie jest winny... Nawet ja!...
Nie dokończył. Zakaszlał. Wreszcie, wskazując oczami zeszyt, powiedział:
– Przeczytaj, zobaczysz!
Jakbym tylko na to czekał, natychmiast schowałem czarny zeszyt do kieszeni.
– Przyniosę jutro rano i spalę na pańskich oczach! – powiedziałem. Chory wzruszył ramionami w geście: „Rób, co chcesz”, zupełnie niepodobnym do wcześniejszej drobiazgowości.
Zrozumiałem, że stracił już zainteresowanie nawet tym zeszytem, który z pewnością zawierał najważniejsze części jego życia. Pocałowałem go w rękę na pożegnanie. Kiedy chciałem się wyprostować, nie puścił mnie, przyciągnął do siebie i pocałował najpierw w czoło, potem w policzki. Gdy podniosłem głowę, zobaczyłem, że z jego oczu płyną łzy aż do skroni. Raif Efendi nie robił nic, żeby je ukryć lub otrzeć, patrzył na mnie bez mrugnięcia. Ja też nie mogłem się powstrzymać i zacząłem płakać; był to jeden z tych cichych, bezłzawych płaczów, jakie widuje się tylko w niezwykle wielkich i prawdziwych smutkach. Wiedziałem, że rozstanie z nim będzie dla mnie trudne. Ale nie przypuszczałem, że będzie aż tak straszne, aż tak bolesne.
Raif Efendi znów poruszył ustami. Głosem ledwo słyszalnym powiedział:
– Nigdy nie udało nam się tak porządnie porozmawiać, moje dziecko... Szkoda! – i zamknął oczy.
Byliśmy już pożegnani... Przeszedłem przez hol prawie biegiem, żeby nie pokazać twarzy czekającym przed drzwiami, i wypadłem na ulicę. Zimny wiatr osuszył mi policzki w drodze. Powtarzałem bez przerwy: „Szkoda... Szkoda!...”
Kiedy wróciłem do hotelu, zastałem kolegę śpiącego. Położyłem się do łóżka, zapaliłem małą lampkę przy łóżku i natychmiast zacząłem czytać czarny zeszyt szkolny Raifa Efendiego:
20 czerwca 1933.
Wczoraj przydarzyło mi się coś dziwnego i przeżyłem na nowo inne wydarzenia sprzed dziesięciu lat. Wiem, że te wspomnienia, które myślałem, że już zapomniałem, już nigdy mnie nie opuszczą... Jaki to zdradziecki zrządzenie losu wyciągnęło je wczoraj na moją drogę i wyrwało mnie z głębokiego snu, w który pogrążałem się od lat, z owego odrętwienia bez czucia, do którego powoli przywykłem. Gdybym powiedział, że oszaleję albo umrę, skłamię. Człowiek bardzo szybko przyzwyczaja się i znosi rzeczy, które wydają mu się nie do zniesienia. Ja też będę żył... Ale jak będę żył!... Jakież to nie do zniesienia męki będzie moje dalsze życie!... Ale ja wytrzymam... Tak jak dotąd...
Tylko jednej rzeczy nie mogę już znieść: nie mogę dłużej trzymać wszystkiego w głowie samemu. Chcę mówić, opowiadać o czymś, o wielu rzeczach... Komu?... Czy na tym wielkim świecie jest jeszcze choć jeden człowiek, który błąka się równie samotnie jak ja? Komu mogę coś opowiedzieć? Nie pamiętam, żebym przez dziesięć lat komukolwiek coś powiedział. Na próżno uciekałem od wszystkich, na próżno oddalałem od siebie wszystkich ludzi; ale czy odtąd mógłbym postępować inaczej? Nic już nie można zmienić... Nie trzeba zresztą. Tak więc musiało być. Gdybym tylko mógł powiedzieć... Gdybym mógł choć jednej osobie wylać to, co mam w sercu... Nawet gdybym naprawdę tego chciał, nie ma już możliwości znalezienia takiego człowieka... Nie mam już sił, żeby szukać... Nawet gdybym miał, nie szukałbym... Zresztą po co wziąłem ten zeszyt? Gdybym miał choć cień nadziei, czy zabierałbym się do pisania, którego nie cierpię najbardziej na świecie? Człowiek musi się koniecznie wyładować... Gdyby nie wczorajsze wydarzenie... Ach, gdybym się wczoraj nie dowiedział wszystkiego... Teraz moje dawne, a może i spokojne życie trwałoby dalej...
Wczoraj na ulicy spotkałem dwie osoby. Jedną widziałem po raz pierwszy, druga była chyba jednym z najdalszych mi ludzi na świecie. Czy mogłem przypuszczać, że wywrą one tak straszliwy wpływ na moje życie?...
Lecz skoro już zdecydowałem się pisać, muszę wszystko opowiedzieć spokojnie i od początku... W tym wypadku trzeba cofnąć się o kilka lat, nawet o dziesięć, dwanaście lat... Może nawet o piętnaście... Ale będę pisać bez zniecierpliwienia... Może uda mi się udusić naprawdę okropne rzeczy wśród bezsensownych szczegółów i uwolnić się od ich wpływu. Może to, co napiszę, nie będzie tak bolesne jak to, co przeżyłem, i odetchnę nieco. Może zobaczę, że wiele rzeczy jest mniej ważnych i prostszych, niż myślałem, i zawstydzę się własnego wzruszenia... Może...
Mój ojciec pochodził z Havranu. Tam się urodziłem i wychowałem. Tam zdobyłem pierwsze wykształcenie, potem przez jakiś czas dojeżdżałem do gimnazjum w Edremit, oddalonego o godzinę drogi. W ostatnich latach wielkiej wojny, mając dziewiętnaście lat, zostałem powołany do wojska; ale zanim skończyłem szkolenie, ogłoszono rozejm. Wróciłem do miasteczka. Nie dokończyłem gimnazjum, bo zresztą nie bardzo mi się chciało uczyć. Rok przerwy i panujący wtedy w tych okolicach chaos zniechęciły mnie do nauki.
Po rozejmie wszystkie więzy się rozluźniły, nie było ani porządnego rządu, ani określonej myśli czy celu. Niektóre obszary były okupowane przez obce wojska, nagle wyrastało mnóstwo band, działających pod różnymi nazwami – raz tworzących front przeciw wrogowi, raz okradających wsie; ogłaszano, że wczorajszy bohater, którego imię krążyło z ust do ust, za tydzień został schwytany, a jego trupa powieszono na placu przed Konakiem w Edremit. W takiej epoce zamykanie się w czterech ścianach i czytanie historii osmańskiej lub nauk moralnych nie było zbyt pociągające. Tylko mój ojciec, który uchodził za dość zamożnego w okolicy, z jakiegoś powodu wbił sobie do głowy, żeby mnie kształcić. Widząc, jak wielu moich rówieśników zakłada bandolier na krzyż, bierze mauzery i idzie do band, a część z nich ginie z rąk wroga lub bandytów, zaczął się bać o mój los. Faktycznie, ja też nie chciałem siedzieć bezczynnie i przygotowywałem się potajemnie. Ale wtedy wojska okupacyjne wkroczyły do miasteczka i wszelkie moje bohaterskie zapędy skazane były na zduszenie w zarodku.
Przez kilka miesięcy włóczyłem się jak bezdomny. Większość moich przyjaciół zniknęła. Ojciec postanowił wysłać mnie do Stambułu. Sam nie wiedział, dokąd mam jechać, mówił tylko: „Znajdź jakąś szkołę, ucz się!” Mimo że zawsze byłem nieco nieporadnym i nieśmiałym dzieckiem, to, że ojciec mówił do mnie w ten sposób, wystarczyło, by pokazać, jak mało zna własnego syna. Mimo wszystko czułem w sobie jakieś ukryte pragnienia ku pewnym dziedzinom. Był jeden przedmiot w szkole, za który zdobyłem uznanie nauczycieli: całkiem nieźle rysowałem. Myśl o wstąpieniu do stambulskiej „Szkoły Sztuk Pięknych” czasem przychodziła mi do głowy i pozwalała snuć słodkie marzenia. Zresztą od dziecka byłem cichym dzieckiem, żyjącym bardziej w świecie marzeń niż w rzeczywistości. Moja natura miała w sobie nieśmiałość posuniętą do tego stopnia, że można ją było nazwać bezsensowną, przez co często bywałem źle rozumiany przez otoczenie, brany za głupka, co mnie martwiło. Nic nie przerażało mnie tak bardzo, jak konieczność sprostowania cudzego mniemania o mnie. Nawet gdy w klasie winę za jakąś psotę zrzucano na mnie, nie miałem odwagi bronić się choćby jednym słowem, tylko po powrocie do domu kryłem się w kąt i płakałem. Pamiętam, jak rodzice, a zwłaszcza ojciec, często mówili mi: „Ej, ty to chyba miałeś być dziewczyną, tylko się pomyliłeś przy urodzeniu!” Moją największą przyjemnością było siadanie samotnie w ogrodzie albo nad strumykiem i pogrążanie się w marzeniach. Te marzenia były tak odważne i rozległe, że stanowiły ogromny kontrast z moim zachowaniem: wyobrażałem sobie, że jak bohaterowie z niezliczonych przeczytanych przeze mnie powieści, plądruję okolicę ze swoją świtą, która słucha każdego mego słowa bez wahania; porywałem dziewczynę o imieniu Fahriye, która mieszkała o ulicę dalej i budziła we mnie słodkie pragnienia, których kształtu nie umiałem określić – porywałem ją, z maską na twarzy i dwoma rewolwerami za pasem, do mojej wspaniałej groty w górach. Wyobrażałem sobie, jak najpierw będzie się bać i szamotać, potem, widząc drżących przede mną ludzi i niezrównane bogactwa w grocie, jak bardzo się zdziwi, a wreszcie, gdy odsłonię twarz, jak z nieukrywaną radością rzuci mi się na szyję z krzykiem. Czasem, jak wielcy odkrywcy, wędrowałem po Afryce, przeżywałem niesłychane przygody wśród ludożerców, czasem byłem sławnym malarzem i podróżowałem po Europie. Wszystkie przeczytane książki – Michel Zevaco, Juliusz Verne, Aleksander Dumas, Ahmed Midhat Efendi, Vecihi Bey – wyryły się w mojej głowie w niezatarty sposób.
Ojciec złościł się, że tak dużo czytam, czasem wyrzucał powieści, czasem nie pozwalał zapalać światła w moim pokoju po nocach. Ale gdy zobaczył, że znajduję na wszystko radę i czytam „Tajemnice Paryża” albo „Nędzników” przy świetle małej lampki naftowej z bawełnianym knotem, zaprzestał nacisków. Czytałem wszystko, co wpadło mi w ręce, i ulegałem wpływowi tego, co przeczytałem – czy to były przygody pana Lecoqa, czy historia Murada Beja.
Gdy w jakiejś starożytnej historii rzymskiej przeczytałem, że poseł Mucjusz Scewola, podczas rokowań pokojowych z wrogiem, na groźbę, że zostanie zabity, jeśli nie przyjmie proponowanych warunków, w odpowiedzi włożył rękę w ogień stojący obok i palił ją aż po łokieć, a tymczasem spokojnie kontynuował negocjacje, pokazując, że nie da się zastraszyć takimi groźbami – zapragnąłem włożyć rękę w ogień w ten sam sposób i wypróbować na sobie tę samą wytrwałość, i poparzyłem sobie palce dość dotkliwie. Wizja tego człowieka, który znosił największy ból, zachowując uśmiech na twarzy, nigdy mnie nie opuściła. Sam kiedyś próbowałem pisać, a nawet bazgrać drobne wiersze, ale szybko z tego zrezygnowałem: strach przed ujawnieniem w jakikolwiek sposób tego, co nosiłem w duszy, ta bezsensowna i niepotrzebna bojaźliwość, przeszkadzała mi w pisaniu. Tylko malowanie kontynuowałem. To zajęcie nie wydawało mi się dawaniem czegoś z siebie. Polegało jedynie na przyjmowaniu świata zewnętrznego i odbijaniu go na papierze, na byciu pośrednikiem. Gdy zrozumiałem, że tak nie jest, zrezygnowałem i z tego... Zawsze z powodu tego samego strachu...
Tego, że malowanie też jest pewnego rodzaju ekspresją, ekspresją wnętrza, nauczyłem się sam, bez niczyjej pomocy, w Stambule, w Szkole Sztuk Pięknych, i przestałem do niej chodzić. Zresztą nauczyciele też nie widzieli we mnie niczego szczególnego. Z rzeczy, które bazgrałem w domu lub w pracowni, mogłem pokazywać tylko te najbardziej bezsensowne; obrazy, które wyrażały cokolwiek o mnie i zawierały we mnie cokolwiek z mego wnętrza, ukrywałem z wielką starannością i wstydziłem się je ujawniać. Jeśli przypadkiem wpadły w cudze ręce, gubiłem się jak nagą i skrytą kobietę schwytaną in flagranti, purpurowiałem i uciekałem.
Nie wiedząc, co robić, długo błąkałem się po Stambule. Były to lata rozejmu, miasto stało się bezwstydne i chaotyczne ponad to, co mogłem znieść. Poprosiłem ojca o pieniądze na powrót do Havranu. Po dziesięciu dniach dostałem długi list. Ojciec uciekał się do ostatniego środka, żebym stał się pożytecznym człowiekiem.
Dowiedział się skądś, że w Niemczech, z powodu utraty wartości pieniądza, cudzoziemcy utrzymują się za grosze, nawet taniej niż w Stambule; pisał, żebym pojechał tam i nauczył się „mydlarstwa, a zwłaszcza mydlarstwa perfumowanego”; donosił, że wysyła nieco pieniędzy na podróż i inne wydatki. Uradowałem się niezmiernie. Nie dlatego, żebym miał jakąś pasję do tych rzemiosł, ale dlatego, że nadarzyła się okazja, by zobaczyć Europę, która od dzieciństwa jawiła mi się w tysiącznych kształtach, będąc tematem wielu moich marzeń – i to w momencie, gdy w ogólem się tego nie spodziewałem. W liście ojciec pisał: „Jeśli nauczysz się tego w rok czy dwa i wrócisz, powiększymy i ulepszymy naszą mydlarnię tutaj, a ja oddam ci ją pod zarząd, a ty, rzuciwszy się w wir handlu, dzięki złotej bransolecie staniesz się szczęśliwy i zamożny!” Ale ja nawet nie myślałem o tej stronie sprawy...
Przypuszczałem, że nauczę się obcego języka, że będę w nim czytał książki, że wreszcie znajdę – właśnie w tej „Europie” – ludzi, których dotąd spotykałem tylko w powieściach. Zresztą, czy nie to, że nie znajdowałem w swoim otoczeniu ludzi, których poznałem i polubiłem w książkach, było jednym z powodów mego trzymania się na uboczu i dzikości?
Przygotowałem się w ciągu tygodnia i przez Bułgarię pojechałem pociągiem do Berlina. Nie znałem żadnego języka. Podczas czterodniowej podróży, dzięki kilkunastu słowom, które wykułem z rozmówek, trafiłem do pensjonatu, którego adres zapisałem sobie jeszcze w Stambule.