– Nie parzcie kawy, on nie pije! – powiedziała.
To, że uczynił mnie powiernikiem swojego gestu, którym chciał uchronić się przed powtórzeniem jakiegoś bolesnego dlań zdarzenia, sprawiło, że jeszcze bardziej się do niego przywiązałem.
Wciąż jeszcze nie zamieniliśmy ani słowa. Ale już mnie to nie dziwiło. Czy jego ciche, bezgłośne życie, znoszenie wszystkiego, patrzenie na ludzkie słabości z litością, a na ich chamstwo z pobłażliwym uśmiechem, nie było wystarczająco wymowne? Czy idąc obok niego, nie czułem z całej mocy, że ten, który kroczy przy mnie, jest człowiekiem? Właśnie wtedy zrozumiałem, dlaczego ludzie, by się odnaleźć, by przeniknąć nawzajem swoje wnętrza, niekoniecznie potrzebują słów, i dlaczego niektórzy poeci ustawicznie szukają kogoś, z kim mogliby iść w milczeniu w obliczu piękna natury. Choć nie zdawałem sobie dokładnie sprawy z tego, czego się uczę od tego człowieka, który kroczył obok mnie bez słowa, który pracował przede mną w milczeniu, byłem pewien, że dowiaduję się o wiele więcej, niż mógłbym się nauczyć od kogoś, kto udzielałby mi lekcji przez lata.
Czułem, że i on jest ze mnie zadowolony. Nie miał już tej lękliwej i nieśmiałej postawy, którą okazywał każdemu, a zwłaszcza mnie na początku naszej znajomości. Tylko czasami, znienacka, dziczał, wzrok tracił wszelki wyraz, oczy mu malały, a gdy się do niego zwracać, odpowiadał głosem cichym, lecz takim, który nie dopuszczał żadnej zażyłości. W takich chwilach zaniedbywał nawet tłumaczenie, porzucał pióro i godzinami wpatrywał się w papiery przed sobą. Wyraźnie czułem, że wycofał się poza wszelkie przestrzenie i czasy, że nikogo tam nie wpuści, i nie próbowałem się zbliżać. Tylko wypełniał mnie niepokój, bo spostrzegłem, że chorobom Raifa Efendi, dziwnym zrządzeniem losu, często właśnie takie dni poprzedzają. Przyczynę tego poznałem szybko, lecz w sposób nad wyraz bolesny. Ale opowiem wszystko po kolei.
Pewnego dnia, w połowie lutego, Raif Efendi znów nie przyszedł do biura. Gdy wstąpiłem do niego pod wieczór, drzwi otworzyła jego żona, Mihriye Hanım.
– Proszę, to pan? – powiedziała. – Przed chwilą zasnął... Jeśli pan sobie życzy, obudzę go!
– Nie, niech pani mu nie przeszkadza... Jak się czuje? – zapytałem.
Kobieta wprowadziła mnie do pokoju gościnnego: – Ma gorączkę. Teraz uskarża się też na bóle! – po czym dodała żałosnym tonem: – Ach, synku, wcale się o siebie nie troszczy... Przecież to nie dziecko... Bez żadnego powodu nagle się zmienia... Nie wiem, co się z nim dzieje... Nie usiądzie, nie pogada z człowiekiem... Pochłania go własny świat... A potem, ot tak, pada do łóżka...
W tym momencie z sąsiedniego pokoju dobiegł głos Raifa Efendi. Kobieta natychmiast tam pobiegła. Ja zaś oniemiałem ze zdumienia. Czy można było przypuszczać, że ten człowiek, który tak troszczy się o zdrowie, który nie umie się uchronić w wełnianych koszulach i szalikach, dopuści się jakiejkolwiek nieostrożności?
Mihriye Hanım wróciła i rzekła: – Obudził się, gdy ktoś zapukał. Proszę!
Zastałem Raifa Efendi w nieco gorszym stanie. Był bardzo blady, oddech miał przyspieszony. Jego zwykły, dziecięcy uśmiech wydał mi się raczej grymasem, który zmęczył mięśnie twarzy. Oczy, pod szkłami, zdawały się zapadać jeszcze głębiej.
– Co się Raifowi Efendi znów stało? Życzę zdrowia! – powiedziałem.
– Dziękuję!
W jego głosie była lekka chrypka. Gdy kaszlał, pierś trzęsła się i charczała.
Chcąc szybko zaspokoić ciekawość, zapytałem: – Jak się Raif Efendi przeziębił? To na pewno zwykłe przeziębienie...
Długo wpatrywał się w białą pościel. Mały, żelazny piecyk, ściśnięty między łóżkami dzieci i żony, przegrzał pokój. Mimo to mój rozmówca sprawiał wrażenie zmarzniętego. Naciągnął kołdrę aż pod szyję:
– Tak, chyba się przeziębiłem – powiedział. – Wczoraj wieczorem po kolacji wyszedłem na chwilę...
– Gdzieś Raif Efendi poszedł?
– Nie... Chciałem się trochę przejść... Skąd mogłem wiedzieć... Chyba mi się zrobiło duszno...
To, że przyznał się do jakiegoś wewnętrznego przymusu, zaskoczyło mnie.
– Za dużo chyba naszedłem... Poszedłem w stronę Ziraat Enstitüleri... Doszedłem aż do początku stoku w Keçiören... Czy szedłem za szybko, czy co... Zrobiło mi się gorąco... Rozpiąłem się... A wiatr był... I kropił śnieg... Chyba zmarzłem...
Nie sposób było oczekiwać po Raifie Efendi, że będzie nocą, w śnieg i wiatr, godzinami błąkał się po pustych drogach z rozchełstaną piersią.
– Może Raifa Efendi coś gnębi? – zapytałem.
Odpowiedział z niepokojem: – Ależ skąd... Tak mi się czasem zdarza... Lubię w nocy sam spacerować. Kto wie, może denerwuje mnie ten domowy gwar?... Potem, jakby obawiając się, że powiedział za dużo, dodał pośpiesznie: – Chyba tak już jest, jak człowiek się starzeje... Cóż winna żona i dzieci!
W przedpokoju znów rozległ się gwar i podniesione głosy. Najstarsza córka, wróciwszy ze szkoły, weszła do środka, ucałowała ojca w policzki: – Jak się czujesz, tatusiu? Potem, zwracając się do mnie, uścisnęła mi dłoń: – Proszę pana, on tak ciągle... Czasem mu strzeli do głowy: pójdę sobie do kawiarni! – powie, a potem albo się tam przeziębi, albo po drodze, i choroba gotowa... Ileż razy tak było... Nie wiem, co on w tej kawiarni widzi!
Spojrzałem na twarz chorego. On również zwrócił na mnie oczy – nie było w nich ani potrzeby tłumaczenia, ani zdziwienia. Nie zastanawiało mnie, dlaczego skłamał domownikom, ale dlaczego mnie powiedział prawdę – i czułem z tego powodu dumę: dumę z bycia bliżej jednego człowieka niż inni.
Gdy wyszedłem i skierowałem się do domu, pogrążyłem się w myślach. Czy Raif Efendi nie był aby naprawdę człowiekiem prostym i całkowicie pustym w środku? Było pewne, że nie miał w życiu żadnego celu, żadnej namiętności, że nie czuł zainteresowania nawet dla tych, którzy byli mu najbliżsi... Czegóż więc chciał? Może to ta pustka, ten bezcel, właśnie te rzeczy pchały go nocą na ulice?
W tym momencie spostrzegłem, że stoję przed hotelem, w którym mieszkałem. Dzieliłem tu z kolegą pokój, w którym ledwie mieściły się dwa łóżka. Dochodziła ósma. Nie miałem ochoty na jedzenie, pomyślałem, że pójdę na górę i poczytam, ale natychmiast porzuciłem ten zamiar: w kawiarni na parterze hotelu gramofon o tej właśnie porze rozkręcał się na cały regulator, a śpiewaczka z baru, Syryjka z sąsiedniego pokoju, szykując się do wyjścia do pracy, darła się właśnie wniebogłosy arabskimi piosenkami. Zawróciłem i, trzymając się ośnieżonego asfaltu, ruszyłem w stronę Keçiören. Z początku po obu stronach drogi znajdowały się warsztaty samochodowe i niskie, obskurne kawiarnie. Potem, po prawej stronie, zaczęły się domy pnące się w górę, po lewej – sady i ogrody z nagimi drzewami, nieco niżej. Podniosłem kołnierz. Wiał silny, wilgotny wiatr. Ogarnęła mnie potworna chęć chodzenia i biegu, jaką czułem tylko po pijanemu. Zdawało mi się, że mógłbym iść godzinami, dniami. Zapomniałem rozglądać się wokół, zaszedłem spory kawałek. Wiatr przybrał na sile, pchał mnie w pierś, jakby ktoś stał z przodu; walczyć z tą siłą i posuwać się naprzód sprawiało mi przyjemność.
Nagle pomyślałem, po co tu właściwie przyszedłem... Bez powodu... Przyszedłem, nawet o tym nie decydując. Drzewa po obu stronach drogi jęczały na wietrze, a na niebie pędziły z ogromną prędkością chmury. Czarniawe, skaliste wzgórza przede mną były jeszcze dość jasne, a sunące po nich chmury zdawały się zostawiać na nich po kawałku siebie. Szedłem z zamkniętymi oczami, wdychając wilgotne powietrze. Pytanie, które wyrzuciłem z głowy, pojawiło się znowu: po co tu przyszedłem?.. Wiatr był bardzo podobny do tego, który wiał wczoraj; może za chwilę znów zacznie kropić śnieg... Wczoraj szedł tędy inny człowiek; z zaparowanymi okularami, kapeluszem w dłoni, z rozpiętą piersią, prawie biegnąc... Wiatr wdzierał się między jego rzadkie, krótkie włosy i, kto wie, przynosił ochłodę jego rozpalonej głowie. Co kryło się w tej głowie? Co sprawiło, że ta głowa, ten chory, stary człowiek, pociągnęła go w te strony? Próbowałem sobie wyobrazić, jak szedł Raif Efendi w tę ciemną, zimną noc; jaki wyraz miała jego twarz. Teraz już rozumiałem, po co tu przyszedłem: sądziłem, że tu lepiej zobaczę jego i to, co działo się w jego umyśle. Ale oto, nie widzę nic poza wiatrem, który chce zerwać mi kapelusz, poza wyjącymi drzewami i chmurami, które, pędząc, przybierają tysiączne kształty. Żyć w miejscu, w którym on żył, nie znaczyło żyć jak on... Można było tak myśleć tylko w naiwności i głupocie, która cechowała mnie samego.
Wróciłem szybko do hotelu. Gramofon w kawiarni ucichł, podobnie jak śpiew Syryjki. Kolega leżał już w łóżku i czytał. Zerknął na mnie z boku: – Cóż to, z hulanek wracasz? – zapytał. Doskonale się rozumieliśmy, ludzie... A ja, z takim nastawieniem, chciałem analizować umysł innego człowieka, dostrzec jego prostą albo skomplikowaną duszę. Nawet najprostszy, najnędzniejszy, najgłupszy człowiek ma duszę tak potężną i złożoną, że wprawiłaby w osłupienie każdego!... Czemu tak uparcie przed tym uciekamy, czemu sądzimy, że istota zwana człowiekiem jest jedną z najłatwiejszych rzeczy do zrozumienia i osądzenia? Czemu, gdy widzimy po raz pierwszy kawałek sera, wahamy się, zanim go scharakteryzujemy, a o człowieku, którego spotkaliśmy pierwszy raz, wydajemy ostateczny sąd i spokojnie idziemy dalej?
Długo nie mogłem zasnąć. Raif Efendi leżał w swoim białym łóżku, w gorączce, wdychając powietrze przesiąknięte zapachem młodych ciał córek i znużonych kończyn żony. Miał zamknięte oczy, a dusza – któż to wie, gdzie, gdzie się błąkała?
Tym razem choroba Raifa Efendi przeciągnęła się nieco dłużej. Nie wyglądała, jak zazwyczaj, na zwykłe przeziębienie. Stary lekarz, którego sprowadził Nurettin Bey, zalecił okłady z gorczycy i przepisał lekarstwo na kaszel. Wpadałem do niego co dwa, trzy wieczory i za każdym razem zastawałem go bardziej osłabionym. On sam jednak nie panikował i zdawał się nie przywiązywać wagi do choroby. Może po prostu bał się niepokoić domowników. Ale zachowanie Mihriye Hanım i Neclâ istotnie budziło niepokój. Kobieta, która przez lata pracy zapomniała chyba, co to myślenie, w wielkim zamieszaniu wchodziła i wychodziła z pokoju chorego; nakładając mu plaster, upuszczała ręczniki lub talerz, zawsze czegoś zapominała w domu lub poza nim i bez przerwy szukała. Wciąż widzę, jak biega na boki w wykrzywionych, bez obcasów kapciach na bosych stopach, i wciąż czuję na sobie jej wzrok, który zatrzymywał się na każdym napotkanym człowieku, jakby błagał o ratunek. Neclâ, choć nie była tak zagubiona jak matka, przeżywała ogromny smutek. W ostatnich dniach nie chodziła do szkoły i czekała przy ojcu. Gdy po południu przychodziłem go odwiedzić, po jej zaczerwienionych i opuchniętych oczach poznawałem, że przed chwilą płakała. Ale wszystko to zdawało się jeszcze bardziej drażnić Raifa Efendi. Kiedy zostawaliśmy sami, skarżył się na to, a nawet raz mruknął: – Człowieku, co im się stało? Czy ja już umieram? – mruknął. – A choćbym i umarł, to co? Co ich to obchodzi? Kim ja dla nich jestem?... Po czym dodał jeszcze bardziej gorzko i bezlitośnie: – Dla nich jestem niczym... Zawsze byłem niczym... Latami mieszkaliśmy w jednym domu... Nawet nie pomyśleli, kim jest ten człowiek... Teraz boją się, że pójdę sobie...
– Na litość boską, Raifie Efendi – rzekłem. – Co Raif Efendi za rzeczy wygaduje... Co prawda denerwują się przesadnie, ale nie należy tego tak tłumaczyć... To Raifa Efendi żona i córka! – Żona i córka... Tak, to wszystko.
Odwrócił głowę. Nie zrozumiałem sensu tych ostatnich słów i nie śmiałem pytać o nic więcej.
Nurettin Bey, by uspokoić domowników, sprowadził internistę. Ten, po długich i szczegółowych badaniach, stwierdził, że choroba to zapalenie płuc, i widząc przerażenie otaczających go osób, rzekł: – Ależ skąd, to nie jest takie ważne... Dzięki Bogu, ma mocną budowę, serce też zdrowe, wykaraska się. Tylko trzeba na niego uważać... Nie przeziębiać go. A najlepiej byłoby umieścić go w szpitalu!
Na dźwięk słowa „szpital” Mihriye Hanım całkiem straciła rezon. Osiadła na jednym z krzeseł w holu i zaczęła głośno płakać. Nurettin Bey, krzywiąc się, jakby urażono jego honor, odparł: – Chyba żartuje! W domu będzie mu na pewno lepiej niż w szpitalu!
Lekarz wzruszył ramionami i wyszedł.
Raif Efendi z początku chciał iść do szpitala: „Tam chociaż odpocznę od tego całego zamieszania” – mówił. Ze wszystkiego było widać, że pragnie samotności, ale gdy zobaczył, jak gwałtownie jej odmawiają, sam zamilkł. Z beznadziejnym uśmiechem na twarzy wyszeptał: „Tam też nie dadzą mi spokoju”.
Pamiętam, jak pewnego dnia – to był piątek – siedziałem na krześle przy wezgłowiu Raifa Efendi i, nie odzywając się, patrzyłem, jak oddycha z charczeniem w piersi. W pokoju nie było nikogo innego. Na nocnym stoliku, między buteleczkami z lekarstwami, stały duże kieszonkowe zegary, wypełniające pomieszczenie metalicznym tykaniem. Chory otworzył zapadnięte oczy i rzekł: – Dziś jest mi nieco lepiej. – Ależ oczywiście... Przecież nie będzie tak wiecznie... Wtedy, tonem niemal urażonym, zapytał: – No dobrze, ale jak długo to jeszcze potrwa... Zrozumiałem prawdziwe znaczenie tego pytania i przeraziłem się. Znużenie w jego głosie zdradzało, co ma na myśli. – Co się Raifowi Efendi dzieje? – zapytałem. Wbił we mnie wzrok i pytał natarczywie: – No dobrze, a po co? Czy to już nie wystarczy?... W tym momencie weszła Mihriye Hanım. Przybliżyła się do mnie: – Dziś ma się dobrze – powiedziała. – Już, da Bóg, i to przezwycięży! Potem zwróciła się do męża: – Jutro będzie pranie... Niech pan będzie tak dobry i przyniesie ten pański ręcznik! Raif Efendi kiwnął głową na znak zgody. Kobieta poszukała czegoś w szafie, wzięła i wyszła. Niewielka poprawa stanu męża sprawiła, że cały jej lęk i zdenerwowanie zniknęły. Teraz jej głowę, jak zwykle, zaprzątały sprawy domowe: jedzenie i pranie. Jak wszyscy prości ludzie, szybko przechodziła od smutku do radości, od podniecenia do spokoju i, jak wszystkie kobiety, szybko zapominała o wszystkim. Oczy Raifa Efendi miały głęboki, pełen smutku uśmiech. Wskazał głową na płaszcz wiszący u wezgłowia łóżka. – W prawej kieszeni powinien być klucz. Weź go i otwórz górną szufladę mojego biurka. Przynieś ten ręcznik, o którym mówiła moja żona... Będzie kłopot... – Przyniosę jutro wieczorem. Przez chwilę milczał, wpatrzony w sufit. Potem nagle odwrócił ku mnie głowę: – Przynieś wszystko, co tam jest w tej szufladzie – powiedział. – Wszystko, co jest... Moja żona chyba wyczuła, że już nie wrócę do biura... Nasza podróż wiedzie teraz gdzie indziej... Głowa znów zanurzyła się w poduszce.
Następnego dnia pod wieczór, przed wyjściem z biura, podszedłem do biurka Raifa Efendi. Po prawej stronie znajdowały się trzy szuflady jedna nad drugą. Najpierw otworzyłem te na dole; jedna była całkiem pusta, w drugiej leżały jakieś papiery i brudnopisy tłumaczeń. Gdy wkładałem klucz do górnej szuflady, przeszedł mnie dreszcz: teraz dopiero spostrzegłem, że stoję przy krześle, na którym Raif Efendi siedział przez lata, i że powtarzam gest, który on wykonywał codziennie kilka razy. Otworzyłem szufladę pośpiesznie. I ta wydawała się pusta. Tylko na brzegu leżał dość brudny ręcznik, kawałek mydła owinięty w gazetę, menażka, widelec i scyzoryk z kręconym ostrzem marki Singer. Zawinąłem to wszystko szybko w papier. Wsunąłem szufladę z powrotem i wstałem, ale przyszło mi do głowy, że z tyłu mógł zostać jakiś przedmiot, więc wyciągnąłem ją ponownie i macałem w środku dłonią. I rzeczywiście, na samym dnie było coś w rodzaju zeszytu. Wziąłem i to, włożyłem między pozostałe rzeczy i wybiegłem. Dopóki byłem w tym pokoju, z głowy nie dawała mi się wybić myśl, że Raif Efendi może już nigdy nie siąść na tym krześle i nie otworzyć tej szuflady.
I znów w domu zastałem wielką panikę. Drzwi otworzyła Neclâ i na mój widok pokiwała głową: „Nie pytaj, nie pytaj!”. Stałem się już prawie członkiem rodziny i domownicy nie traktowali mnie jak obcego. Dziewczyna powiedziała: – Ojciec znów się pogorszył! Dziś dwa razy było mu słabo. Bardzo się baliśmy. Szwagier sprowadził lekarza, teraz jest przy nim... Robi mu zastrzyki... I natychmiast wbiegła do pokoju chorego.