Tellura
← Powrót do powieści

Rozdział 3

Rozdział 3 · 2385 słów · ~12 min czytania

Chory:

— Niech pan sobie tu siada! — wskazał nogi łóżka.

Przysiadłem na brzegu. Mężczyzna miał na sobie podartą na łokciach, pstrokatą, wełnianą kobiecą kamizelkę. Głowę oparł o białe żelazne pręty łóżka. Jego ubrania wisiały po mojej stronie, w nogach łóżka, porozwieszane jedne na drugich.

Gospodarz wyczuł, że rozglądam się po pokoju:

— Ja sypiam tu z dziećmi... Robią tu istny bajzel... W ogóle dom mały, nie mieścimy się...

— Dużo was?

— Ano, sporo! Mam dorosłą córkę; chodzi do liceum. I tego, co pan widzi... Potem szwagierka z mężem, dwóch szwagrów... Mieszkamy wszyscy razem. Szwagierka też ma dzieci... Dwoje... W Ankarze z mieszkaniami to wiadomo. Nie ma szans się wyprowadzić...

W tym momencie z zewnątrz co chwila dzwonił dzwonek; po hałasie i głośnych rozmowach można było poznać, że ktoś z domowników wrócił. W pewnej chwili otworzyły się drzwi pokoju. Weszła czterdziestoletnia, dość tęga kobieta z krótko obciętymi włosami opadającymi na uszy i twarz; pochyliła się nad Raifem Efendim i szepnęła mu coś do ucha. On, nie odpowiadając jej, wskazał na mnie:

— Kolega z biura... — przedstawił. — Moja żona.

Potem zwrócił się do żony: — Wyjmij z kieszeni marynarki!

Kobieta tym razem odezwała się bez pochylania ku niemu:

— Żeńku, nie przyszłam po pieniądze, kto pójdzie i weźmie... A ty jakoś nie możesz wstać!

— Poślij Nurten. Trzy kroki stąd!

— Jak ja mogę w nocy takiego malca posłać do sklepu. W taki ziąb, poza tym to dziewczynka... A nawet gdybym ją posłała, czy mnie posłucha?

Raif Efendi myślał i myślał. W końcu, jakby znalazł sposób, potrząsnął głową:

— Pójdzie, pójdzie! — powiedział i utkwił wzrok w podłodze.

Gdy kobieta wyszła, odwrócił się do mnie:

— U nas w domu kupno chleba to cała historia... Jak się rozchorujemy, nie ma kogo posłać!

Zapytałem, jakby to była moja sprawa:

— Pańscy szwagrowie są mali?

Spojrzał na mnie; nie odpowiedział. Co więcej, wyraz jego twarzy sprawiał wrażenie, że w ogóle nie usłyszał pytania. Ale po kilku minutach:

— Nie, mali nie są! — powiedział. — Obaj chodzą do pracy. Tak samo jak my, są urzędnikami. Szwagier pracuje w Ministerstwie Gospodarki, obu załatwił posady. Nie uczyli się, nie mają nawet świadectwa szkoły średniej! Potem nagle urwał i zapytał:

— Przyniósł pan coś do tłumaczenia?

— Tak... Na jutro potrzebne. Rano mieli przysłać woźnego!

Wziął papiery i położył obok siebie.

— Zaciekawiła mnie pańska choroba.

— Dziękuję... Długo się ciągnie. Nie mam odwagi wstać!

W jego spojrzeniu czaiła się dziwna ciekawość. Jakby badał, czy moje zainteresowanie jest szczere. Byłem gotów zrobić wiele, żeby go przekonać, ale po raz pierwszy widząc w jego oczach jakiś cień wzruszenia, szybko powróciły one do dawnego bez wyrazu i owego zwykłego pustego uśmiechu.

Westchnąłem i wstałem. Nagle wyprostował się i chwycił moją dłoń:

— Dziękuję za odwiedziny, synu! — powiedział. W jego głosie było ciepło. Zdawał się wyczuwać, co działo się we mnie.

I rzeczywiście, od tego dnia nawiązała się między mną a Raifem Efendim pewna bliskość. Nie mogę jednak powiedzieć, by jego stosunek do mnie się zmienił. Nie przyszłoby mi nawet do głowy twierdzić, że stał się wobec mnie szczery, że mi się otworzył. Pozostał tym samym zamkniętym, milczącym człowiekiem.

Owszem, czasem wychodziliśmy razem z biura i odprowadzałem go do domu; nieraz nawet wchodziliśmy razem i piliśmy kawę w salonie z czerwonymi meblami. Ale wtedy albo w ogóle nie rozmawialiśmy, albo mówiliśmy o byle czym: o drożyźnie w Ankarze, o dziurawych chodnikach w İsmetpaşa Mahallesi. Rzadko kiedy wspominał o domu, o żonie i dzieciach. Od czasu do czasu mówił: „Nasza córka znowu dostała pałę z matematyki” – i zaraz zmieniał temat. Ja też bałem się go o to pytać. Domownicy, których spotkałem owego pierwszego wieczoru, nie zrobili na mnie najlepszego wrażenia.

Kiedy wyszedłem od chorego i przechodziłem przez korytarz, zobaczyłem dwóch młodych chłopaków i piętnasto-, szesnastoletnią dziewczynę stłoczonych wokół wielkiego stołu; nie czekając, aż się odwrócę, zaczęli szeptać i chichotać. Wiedziałem, że nie ma we mnie nic śmiesznego. Ale ci ludzie, jak każdy pusty człowiek w tym wieku, uważali śmianie się w twarz pierwszej napotkanej osobie za rodzaj wyższości. Mała Nurten wręcz starała się naśladować siostrę i wujków. Przy każdej kolejnej wizycie w tym domu obserwowałem to samo. Byłem wtedy młody, nie skończyłem jeszcze dwudziestu pięciu lat, ale dziwił mnie ten dziwny zwyczaj u niektórych młodych ludzi: ta mania traktowania kogoś, kogo widzą po raz pierwszy, jako czegoś niezwykle osobliwego. Zauważałem też, że pozycja Raifa Efendiego nie jest przyjemna i że w tym tłumie wygląda jak coś zbędnego i niepotrzebnego.

Później, gdy zacząłem bywać w tym domu, zaprzyjaźniłem się ze wszystkimi tymi dziećmi. Wcale nie byli złymi ludźmi. Były to tylko istoty puste, całkowicie puste. Stąd brały się wszystkie ich nietakty. W obliczu ziejącej pustki wewnętrznej mogli zaspokoić się jedynie przez lekceważenie i poniżanie innych, śmianie się z nich; w ten sposób uświadamiali sobie własną osobowość. Przysłuchiwałem się ich rozmowom. Vedat i Cihad, dwaj najmniejsi urzędnicy Ministerstwa Gospodarki, nie mieli innego zajęcia, jak obgadywać kolegów z biura, a starsza córka Raifa Efendiego, Neclâ, koleżanki ze szkoły; wyśmiewali u innych dziwactwa w ubiorze i zachowaniu, które sami mieli w sobie, i chichotali z tego do rozpuku.

— Ależ to była suknia, co Mualla włożyła na wesele! Chi, chi, chi! — Żebyś widział, jak ta dziewczyna zjechała naszego Orhana... Ha, ha, ha!

Szwagierka Raifa Efendiego, Ferhunde Hanım, była tak zaprzątnięta zajmowaniem się dwojgiem swoich trzy- i czteroletnich dzieci, że gdy tylko nadarzyła się okazja, by zostawić je siostrze, wciągała na siebie jedwabną sukienkę, prędko się malowała i wychodziła na miasto. Widziałem ją tylko kilka razy; stała przed lustrem na kredensie i usiłowała wcisnąć pod tiulowy kapelusz swoje utlenione i ufarbowane włosy. Była jeszcze dość młoda, miała dopiero trzydzieści lat, ale kąciki jej oczu i ust pokrywały niezliczone zmarszczki. Jej błękitne oczka nie mogły utrzymać się na żadnym przedmiocie dłużej niż sekundę i odbijały bezprzyczynową nudę, na którą była skazana od urodzenia. Na swoje dzieci, wiecznie zaniedbane, z brudnymi rączynami i twarzami, blade, złościła się jak na dwie kary zesłane przez jakiegoś niezrozumiałego wroga; w chwili, gdy szykowała się do wyjścia, nie wiedziała, jak je od siebie odgonić, bo brudnymi rączynami brudziły jej ubranie.

Mąż Ferhunde Hanım, Nurettin Bey, jeden z dyrektorów wydziału w Ministerstwie Gospodarki, był inną wersją naszego Hamdiego. Mężczyzna około trzydziestki, z falistymi, kasztanowymi włosami starannie zaczesanymi do tyłu i nastroszonymi jak u czeladnika fryzjerskiego; po tym, jak powiedział „Jak się pan ma?”, zaciskał usta, jakby wypowiedział wielką mądrość, i lekko kiwał głową. Mówiąc, patrzył rozmówcy prosto w oczy nieruchomym wzrokiem, a w jego źrenicach błąkał się uśmieszek mówiący: „Ej, to co pan mówi, to mają być jakieś słowa? Co pan tam wie!”

Po ukończeniu szkoły przemysłowej został z jakiegoś powodu wysłany do Włoch, żeby studiować garbarstwo, ale nauczył się tam tylko trochę języka, a poza tym nabrać manier ważniaka. Mimo to miał spore zalety, by odnieść sukces w życiu: po pierwsze, z ogromną pewnością siebie uważał się za godnego bardzo wysokich stanowisk; we wszystkich dziedzinach, które znał i których nie znał, wygłaszał byle jakie opinie; lekceważąc wszystkich bez wyjątku, przekonywał otoczenie o swojej wartości. (Myślę, że ta mania lekceważenia przeszła na domowników od tego szwagra, którego tak podziwiali.) Po drugie, bardzo troszczył się o wygląd; golił się codziennie, kazał starannie prasować znoszone spodnie pod swoim nadzorem; potrafił poświęcić całą sobotę na chodzenie po sklepach, żeby znaleźć najmodniejsze buty i najfantazyjniejsze skarpety. Co więcej, jak się później dowiedziałem, jego pensja ledwo starczała na ubrania dla niego i żony; z trzydziestu pięciu lir, które dostawali dwaj szwagrowie, też nie było żadnego pożytku; wszystkie wydatki domowe spadały na liche wynagrodzenie naszego Raifa Efendiego. Mimo to w domu każdy poza biednym starcem rządził się i rządził. Żona Raifa Efendiego, Mihrive Hanım, która przed czterdziestką postarzała się, łącząc dziwną otyłość z wiotkim ciałem i zwisającymi aż po pępek piersiami, choć całe dnie spędzała w kuchni na gotowaniu, a w wolnych chwilach cerowała sterty dziecięcych skarpet i pilnowała niesfornych „bąków” siostry, jakoś nie mogła dogodzić domownikom. Nikt nie pytał, jak dom funkcjonuje; wszyscy, uważając się za godnych o wiele wytworniejszego życia, wybrzydzali na jedzenie i kręcili nosem na wszystko, doprowadzając do nowych nieporozumień. Nurettin Bey, mówiąc: „Co to ma być, do cholery?”, zdawał się mówić: „Na miłość boską, gdzie idą te setki lir, które ja daję?” Szwagrowie, którzy wiązali sobie na szyję szaliki po siedem lir, bez skrępowania wołali: „Nie lubię tego obiadu, usmaż mi jajko!” albo „Nie jestem najedzony, usmaż mi kiełbasę!” i zrywali z krzesła starszą siostrę Mihriye, wysyłając ją do kuchni; a potem, gdy któregoś wieczoru potrzebowali jedenastu groszy na chleb, nie chciało im się wyjąć tego z własnej kieszeni; budzili z głębokiego snu leżącego w swoim pokoju chorego Raifa Efendiego, a jakby tego było mało, jeszcze złościli się, że nie wyzdrowiał i sam nie poszedł do sklepikarza.

W przeciwieństwie do bałaganu w niewidocznych dla gości częściach domu, porządek na korytarzu i w salonie był w pewnym stopniu zasługą Neclâ. Ale i pozostali uznali za stosowne nakładać w ten sposób maskę na twarz swojego domu wobec znajomych, z którymi utrzymywali kontakty.

Z tego powodu – sami zresztą też w tym uczestnicząc – spłacali przez lata raty w sklepach meblowych, wiele się nacierpieli. Ale teraz pluszowe, czerwone komplety sprawiały, że goście z uznaniem kiwali głowami, a radio na dwanaście lamp mogło zagłuszyć całą dzielnicę. Kryształowa pozłacana zastawa stojąca w szklanej witrynce nigdy nie stawiała Nurettina Bega w złym świetle przed kolegami, z którymi często przychodził i pił rakiję.

Mimo że to Raif Efendi dźwigał cały ten ciężar, w domu jego obecność i nieobecność były niemal na jedno wychodziło. Wszyscy, od najmłodszych do najstarszych, zdawali się go nie zauważać. Rozmawiali z nim tylko o bieżących potrzebach i sprawach pieniężnych; często woleli załatwiać je za pośrednictwem Mihrive Hanım. Rano wypuszczano go na zewnątrz jak nieożywioną maszynę z jakimiś zamówieniami, a wieczorem wracał z pełnymi rękoma. Nawet Nurettin Bey, który pięć lat temu, kiedy chciał poślubić Ferhunde Hanım, nie odstępował Raifa Beya na krok, odgrywał przed nim różne role, a po zaręczynach nie zapominał przynieść przyszłemu szwagrowi czegoś, żeby go sobie zjednać – nawet on teraz zdawał się czuć skrępowany, mieszkając pod jednym dachem z tak bezsensownym człowiekiem. Złościli się, czemu nie zarabia więcej, czemu nie zapewnia im bardziej luksusowego życia, ale jednocześnie byli pewni, że jest zerem, niczym, kimś nieistotnym i bezwartościowym. Nawet Neclâ, która sprawiała wrażenie dość rozsądnej osoby, i Nurten, która chodziła jeszcze do podstawówki, prawdopodobnie pod wpływem szwagra, ciotki i wujów, dostosowały się do ogólnej atmosfery wobec ojca. W okazywanej mu czułości było coś z pośpiechu, jakby odhaczały przymusowe zadanie; w zainteresowaniu jego chorobą była przesadna sztuczność, jak fałszywe współczucie okazywane biedakowi. Tylko żona, Mihrive Hanım, która przez lata od ciężkiej pracy i trosk o utrzymanie nieco ogłupiała, opiekowała się mężem, jak mogła, i starała się, żeby nie był lekceważony i traktowany z góry przez własne dzieci.

Kiedy na kolacji był gość, żeby nie dopuścić do głośnych poleceń rodzeństwa czy Nurettina Bega w stylu: „Niech szwagier pójdzie i przyniesie!”, wycofywała męża do sypialni i łagodnym głosem mówiła: „No, idź, przynieś ze sklepiku osiem jajek i butelkę rakii. Nie będziemy ich teraz zrywać od stołu”. Ale już nie zastanawiała się, czemu ona i jej mąż nie siadają z nimi do stołu; gdyby zdarzyło im się to raz na ruski rok, patrzono by na nich z takim zakłopotaniem, jakby wobec innych popełnili afront; może nawet tego nie zauważała.

Raif Efendi miał też w stosunku do żony dziwną delikatność. Naprawdę zdawał się współczuć tej kobiecie, która od miesięcy nie miała czasu włożyć na siebie nic innego niż kuchenną suknię. Czasem pytał:

— Jak się masz, Hanım, bardzo się dziś zmęczyłaś?

a czasem brał ją na stronę i rozmawiał o sytuacji dzieci w szkole, o zbliżających się wydatkach świątecznych.

Ale nie było oznak, by wiązała go z pozostałymi członkami rodziny najmniejsza więź duchowa. Czasem wpatrywał się w starszą córkę, jakby oczekiwał od niej czegoś, czegoś ciepłego, słodkiego. Ale te chwile szybko mijały, a jakaś bezmyślna fanaberia dziecka, niestosowny śmiech, zdawały się nagle ukazywać przepaść między nimi.

Wiele myślałem o tych postawach Raifa Efendiego. Taki człowiek... – a nie wiedziałem, jaki to człowiek, ale byłem przekonany, że nie jest taki, na jakiego wygląda – tak, taki człowiek nie mógł dobrowolnie uciekać od najbliższych. Cały problem polegał na tym, że otoczenie go nie znało, a on nie był typem człowieka, który próbuje się pokazać. Potem już nie było szans na przełamanie tych lodów, na usunięcie straszliwego wyobcowania, które czuli do siebie nawzajem. Ludzie, wiedząc, jak trudno jest poznać innych, wolą błądzić na oślep i dowiadywać się o swoim istnieniu dopiero wtedy, gdy się o siebie potkną, niż podejmować ten żmudny trud.

Tylko, jak mówiłem, Raif Efendi zdawał się czegoś oczekiwać od swojej starszej córki, od Neclâ. W ruchach jej twarzy, w sposobie, w jaki poruszała ustami i rękami, naśladując umalowaną ciotkę, i czerpiąc siłę duchową z buńczuczności szwagra – mimo tych grubych skorup były w niej oznaki, które pozwalały przypuszczać, że coś z prawdziwego człowieka w niej pozostało. W jej upominaniu siostry Nurten, która starała się doprowadzić swoją bezczelność wobec ojca do granic obelgi, czasem czuło się autentyczne oburzenie; w czasie kolacji czy też w pokoju, gdy mówiono o Raifie Efendim z wielką pogardą, zdarzało się, że trzaskała drzwiami i wychodziła. Ale te zachowania były tylko sporadycznymi odruchami człowieczeństwa, które się w niej ukryło, by zaczerpnąć oddechu; fałszywa osobowość, którą z cierpliwą pracą przez lata zbudowało jej otoczenie, była zbyt silna, by pozwolić na bunt prawdziwej tożsamości.

Może jednak z powodu niecierpliwości młodości złościłem się na tę niemal przerażającą ciszę Raifa Efendiego. Czy to w firmie, czy w domu, nie tylko godził się na to, że ludzie duchowo mu całkowicie obcy nie uważają go za człowieka, ale wręcz znajdował w tym jakąś słuszność. Wiedziałem wprawdzie, że ludzie niezrozumiani przez otoczenie, o których zawsze wyrabiano sobie fałszywe sądy, z czasem zaczynają czerpać ze swego osamotnienia dumę i gorzką przyjemność, ale nie mogłem sobie wyobrazić, żeby kiedykolwiek uznali takie postępowanie otoczenia za słuszne.

Przy wielu okazjach zauważyłem, że nie jest człowiekiem o przytępionych uczuciach. Wręcz przeciwnie, był bardzo wrażliwy, spostrzegawczy i uważny. Jego oczy, które zdawały się patrzeć w podłogę, nie umykało nic. Pewnego dnia usłyszał, jak jego córki po cichu kłócą się na zewnątrz, która ma zaparzyć kawę, którą miano mi przynieść; ani słowem się nie odezwał, ale dziesięć dni później, gdy przyszedłem do nich po raz drugi, od razu zawołał do kuchni:

Komentarze