Kiedy w południe wychodziłem na obiad, zobaczyłem, że on nawet nie drgnął. Otworzył jedną z szuflad biurka i wyjął zawinięty w papier chleb oraz małe pudełko na drugie śniadanie. „Smacznego!” – rzuciłem i wyszedłem z pokoju.
Mimo że całymi dniami siedzieliśmy naprzeciwko siebie w tym samym pokoju, prawie w ogóle ze sobą nie rozmawialiśmy. Zapoznałem się już z wieloma urzędnikami z innych działów, a nawet zacząłem z nimi wychodzić po południu do kawiarni na backgammona. Od nich dowiedziałem się, że Raif Efendi jest najstarszym pracownikiem firmy. Zanim jeszcze powstało to przedsiębiorstwo, był tłumaczem w banku, któremu teraz podlegamy. Nikt nie pamiętał, kiedy dokładnie tu przyszedł. Mówiono, że ma sporych rozmiarów rodzinę na utrzymaniu i że ledwo wiąże koniec z końcem z tej pensji. Kiedy pytałem młodych urzędników, dlaczego firma, która tak rozrzutnie sypie pieniędzmi na lewo i prawo, nie podnosi mu pensji, skoro ma taki staż, odpowiadali ze śmiechem: „Bo to ciemniak. Nawet wątpliwe, czy zna się na językach”. A tymczasem później dowiedziałem się, że niemieckim włada doskonale, a jego tłumaczenia są bardzo dokładne i piękne. Z łatwością tłumaczył listy dotyczące specyfikacji jesionu i jodły, które miały nadejść przez port w Susaku w Jugosławii, lub opisujących działanie maszyn do wiercenia podkładów kolejowych i ich części zamienne. Dyrektor firmy bez wahania wysyłał dalej specyfikacje i kontrakty, które Raif Efendi przełożył z tureckiego na niemiecki. Widziałem, jak w wolnym czasie otwierał szufladę biurka i, nie wyjmując z niej książki, zamyślony czytał. Pewnego dnia zapytałem: „Co to takiego, Raif Bey?” Zaczerwienił się, jakbym przyłapał go na czymś złym, wyjąkał: „Tak sobie... Niemiecka powieść!” i natychmiast zamknął szufladę. Mimo to nikt w firmie nie dopuszczał myśli, że on zna jakikolwiek obcy język. I może mieli rację, bo w jego zachowaniu i wyglądzie nie było nic, co wskazywałoby na człowieka znającego języki. Nikt nigdy nie słyszał, żeby z jego ust padło obce słowo, żeby kiedykolwiek wspomniał o znajomości języka. Nikt nie widział w jego rękach ani w kieszeniach obcych gazet czy czasopism. Krótko mówiąc, nie miał w sobie niczego z tych ludzi, którzy całym swoim jestestwem krzyczą: „My znamy francuski!” To, że nie prosił o podwyżkę w oparciu o swoje kwalifikacje i nie szukał innej, lepiej płatnej pracy, tylko umacniało to powszechne przekonanie.
Rano przychodził punktualnie, jadł lunch w swoim pokoju, a wieczorami, po zrobieniu drobnych zakupów, szedł prosto do domu. Kilka razy proponowałem mu pójście do kawiarni, ale nie zgadzał się. „Czekają w domu” – odpowiadał. Pomyślałem: szczęśliwy ojciec rodziny, nie może się doczekać, żeby wrócić do żony i dzieci. Później przekonałem się, że wcale tak nie było, ale o tym opowiem później. Ta jego systematyczność i pracowitość nie uchroniła go jednak przed lekceważeniem w biurze. Nasz Hamdi, gdy tylko znalazł drobny błąd maszynopisarski w tłumaczeniach Raifa Efendiego, natychmiast kazał go wołać, a czasem sam przychodził do naszego pokoju, żeby go zrugać. Mój znajomy, który wobec innych urzędników był zawsze ostrożniejszy, obawiając się złego przyjęcia ze strony tych młodych ludzi, z których każdy opierał się na jakichś protekcjach, tym chętniej pastwił się nad Raifem Efendim, wiedząc, że ten nigdy nie odważy się mu odpowiedzieć. Łatwo było zrozumieć, dlaczego potrafił wybuchnąć i wrzeszczeć na cały budynek, czerwieniąc się po czubki uszu, z powodu spóźnionego o kilka godzin tłumaczenia. Cóż bowiem upaja słodszą trucizną niż możliwość wypróbowania swojej władzy i siły na kimś ze swojego gatunku? Zwłaszcza jeśli okazja do tego, z powodu rozmaitych wyrachowań, nadarza się tylko wobec pewnych wybranych osób.
Raif Efendi od czasu do czasu chorował i nie przychodził do biura. Przeważnie były to niegroźne przeziębienia. Ale zapalenie płuc, które – jak mówił – przeszedł przed laty, uczyniło go bardzo ostrożnym. Przy najdrobniejszym katarze zamykał się w domu, gdy wychodził, ubierał się w kilka warstw wełnianych podkoszulków, w biurze nigdy nie pozwalał otworzyć okna, a pod wieczór owijał szyję i uszy szalikami i nie wychodził, dopóki starannie nie podniósł kołnierza swojego grubego, choć nieco wytartego płaszcza. Nawet w czasie choroby nie zaniedbywał pracy. Dokumenty do tłumaczenia wysyłano do jego domu z woźnym, a odbierano je kilka godzin później. Mimo to w sposobie, w jaki dyrektor i nasz Hamdi traktowali Raifa Efendiego, wyczuwało się coś, co chciało powiedzieć: „Patrz, nie wyrzucamy cię, mimo że jesteś taki ciamajdowaty i chorowity”. Nie wahali się wypominać mu tego przy każdej okazji. Po kilkudniowej nieobecności za każdym razem witali biedaka uszczypliwymi życzeniami powrotu do zdrowia: „I jak? Mamy nadzieję, że już po wszystkim?”
Mimo to i ja zaczynałem się już nudzić Raifem Efendim. Nie siedziałem zbyt wiele w firmie. Z teczką pełną dokumentów obiegałem banki i urzędy państwowe, od których przyjmowaliśmy zamówienia; od czasu do czasu siadałem za biurkiem, żeby uporządkować te papiery i udzielić wyjaśnień dyrektorowi lub jego zastępcy. Mimo to doszedłem do przekonania, że ten człowiek, siedzący nieruchomo naprzeciwko mnie, jakby kwestionując swoją żywotność, tłumaczący lub czytający tę „niemiecką powieść” z szuflady, jest naprawdę bezsensownym i nudnym stworzeniem. Myślałem, że nikt, w czyjej duszy tli się cokolwiek, nie zdołałby się oprzeć pragnieniu wyrażenia tego. Zakładałem, że w tym cichym i obojętnym człowieku płynie życie niewiele różniące się od życia roślin: przychodził tu jak maszyna, załatwiał swoje sprawy, czytał jakieś książki z przyzwyczajenia, którego nie rozumiałem, a wieczorami robił zakupy i wracał do domu. Prawdopodobnie jedyną odmianę w tym mnóstwie dni, a nawet lat, stanowiły chwile choroby. Według opowieści kolegów, tak żył od zawsze. Nikt dotąd nie widział, żeby się w jakikolwiek sposób ekscytował. Na najbardziej nieuzasadnione, niesłuszne zarzuty przełożonych reagował tym samym spokojnym, niewyrażającym niczego spojrzeniem; oddając swoje tłumaczenia do maszynopisania i odbierając je, prosił i dziękował z tym samym bezmyślnym uśmiechem.
Pewnego dnia znowu, wyłącznie z powodu tego, że maszynistki nie traktowały Raifa Efendiego poważnie, tłumaczenie się opóźniło. Hamdi przyszedł aż do naszego pokoju i dość ostrym głosem wrzasnął:
„Jak długo jeszcze mamy czekać? Mówiłem, że mam pilną sprawę, muszę iść. A pan wciąż nie przyniósł tłumaczenia listu od węgierskiej firmy!”
Tamten szybko wyprostował się na krześle:
„Skończyłem, proszę pana! Ale panie nie mogły tego przepisać. Dostały inne zlecenia.”
„Czy nie mówiłem panu, że ta sprawa jest najpilniejsza ze wszystkich?”
„Tak, proszę pana, mówiłem im to!”
Hamdi krzyknął jeszcze głośniej:
„Zamiast mi odpowiadać, niech pan robi to, co do pana należy!”
I trzasnąwszy drzwiami, wyszedł.
Raif Efendi również wyszedł za nim, żeby znowu iść błagać maszynistki.
Ja tymczasem myślałem o Hamdim, który przez całą tę bezsensowną scenę nie raczył nawet rzucić mi okiem. Wtedy tłumacz niemieckiego wszedł z powrotem do pokoju, usiadł na swoim miejscu i pochylił głowę. Na jego twarzy malował się ten niewzruszony spokój, który wprawiał w zdumienie, a nawet w gniew. Wziął do ręki ołówek i zaczął coś bazgrać na kartce. Nie pisał, tylko kreślił jakieś linie. Ale to nie było bezmyślne zajęcie się czymkolwiek przez zdenerwowanego człowieka. Wydawało mi się nawet, że na skraju jego warg, tuż pod rudawym wąsem, pojawił się pewny siebie uśmiech. Jego ręka poruszała się powoli po papierze, a on od czasu do czasu przystawał, mrużył oczy i wpatrywał się przed siebie. Z tego ledwo widocznego uśmiechu, który rozlewał się po jego twarzy, domyślałem się, że jest zadowolony z tego, co widzi. W końcu odłożył ołówek, długo wpatrując się w nabazgraną kartkę. Ja nie odrywałem od niego wzroku. Tym razem zdziwiłem się, widząc, jak na jego twarzy pojawia się zupełnie nowy wyraz: miał minę kogoś, komu kogoś żal. Z ciekawości nie mogłem usiedzieć na miejscu. Kiedy już miałem wstać, on podniósł się i znowu poszedł do pokoju maszynistek. Natychmiast zerwałem się, podszedłem w jednym kroku do jego biurka i wziąłem kartkę, na której coś rysował. Gdy na nią spojrzałem, zamarłem ze zdumienia.
Na kartce wielkości dłoni widziałem Hamdiego. Był tam cały, z całą swoją tożsamością, w tych kilkunastu prostych, ale niezwykle wprawnych kreskach. Wątpię, czy inni dostrzegliby to podobieństwo; może nawet, gdyby się przyjrzeć, nic nie było podobne. Ale dla kogoś, kto widział, jak jeszcze przed chwilą wrzeszczał na całe gardło na środku pokoju, nie było możliwości się pomylić. Te usta, otwarte w prostokąt, w którym malowała się zwierzęca wściekłość i nieopisana pospolitość; te oczy w kształcie kresek, jakby chciały przewiercić to, na co patrzą, a jednak zdawały się tonąć w bezsilności; ten nos, z przesadnie rozszerzonymi skrzydłami aż po policzki, nadający twarzy jeszcze dzikszy wyraz… Tak, to był portret Hamdiego, który jeszcze parę minut temu stał tutaj, a ściślej mówiąc, portret jego duszy. Ale nie to było głównym powodem mojego zdumienia: odkąd przyszedłem do firmy, czyli od miesięcy, snułem o Hamdim mnóstwo sprzecznych sądów. Czasem próbowałem go usprawiedliwiać, częściej go lekceważyłem. Mieszałem jego prawdziwą osobowość z tą, którą dawało mu jego dzisiejsze stanowisko, a potem próbowałem je rozdzielić, wpadając w kompletną pułapkę. Otóż Hamdi, którego Raif Efendi uchwycił kilkoma kreskami, był człowiekiem, którego ja od dawna chciałem zobaczyć, a nie mogłem. Pomimo całego prymitywnego i dzikiego wyrazu jego twarzy, było w nim coś budzącego litość. Tak wyraźnego połączenia okrucieństwa z nędzą nie widziało się nigdzie indziej. Jakbym dopiero dzisiaj, po dziesięciu latach znajomości, naprawdę poznał swojego kolegę.
Jednocześnie ten rysunek nagle wyjaśnił mi także Raifa Efendiego. Teraz doskonale rozumiałem jego niewzruszony spokój, dziwną nieśmiałość w kontaktach z ludźmi. Czy człowiek, który tak dobrze zna swoje otoczenie, tak przenikliwie i jasno widzi drugą osobę na wylot, może się denerwować lub gniewać na kogokolwiek? Cóż innego mógłby zrobić taki człowiek wobec kogoś, kto miota się przed nim w całej swojej małości, jak nie stać jak głaz? Wszystkie nasze wzruszenia, rozczarowania, gniewy biorą się z tego, że wydarzenia, które nas spotykają, są dla nas niezrozumiałe, nieoczekiwane. Czy można wstrząsnąć człowiekiem, który jest przygotowany na wszystko i wie, czego może się spodziewać po każdym?
Raif Efendi znowu stał się dla mnie intrygującą zagadką. Mimo tego promyka światła, który właśnie pojawił się w mojej głowie na jego temat, wyczuwałem w nim wiele sprzeczności. Precyzja linii na rysunku, który trzymałem w dłoni, wskazywała, że nie wyszedł on spod ręki amatora. Ten, kto go stworzył, musiał przez długie lata zajmować się rysunkiem. Było w nim nie tylko oko, które naprawdę widziało to, na co patrzy, ale i umiejętność uchwycenia tego we wszystkich niuansach.
Drzwi się otworzyły. Chciałem szybko położyć kartkę na biurku, ale było już za późno. Raif Efendi podszedł do mnie z tłumaczeniami listu od węgierskiej firmy. Powiedziałem, jakby przepraszając:
„Bardzo ładny rysunek…”
Myślałem, że się zdziwi, że będzie się bał, że zdradzę jego tajemnicę. Nic z tych rzeczy. Swoim zwykłym obcym i roztargnionym uśmiechem wziął ode mnie kartkę:
„Kiedyś, dawno temu, przez jakiś czas zajmowałem się rysunkiem… Od czasu do czasu, z przyzwyczajenia, coś nabazgrzę… Widzi pan, bezsensowne rzeczy… Tak z nudów…”
Zmiął rysunek w dłoni i wrzucił do kosza na śmieci.
„Panie maszynistki pisały bardzo szybko” – mruknął. „Pewnie są błędy, ale gdybym zaczął sprawdzać, jeszcze bardziej rozgniewam pana Hamdiego… Ma zresztą rację… Oddam je tak…”
Wyszedł znowu. Odprowadziłem go wzrokiem. „Ma rację, ma rację!” – powtarzałem do siebie.
Odtąd każde zachowanie Raifa Efendiego, nawet te naprawdę bezsensowne i błahe, zaczęło wzbudzać moją ciekawość. Próbowałem wykorzystać każdą okazję, żeby z nim porozmawiać, dowiedzieć się czegoś o jego prawdziwej tożsamości. On zdawał się nie zauważać tej mojej nadmiernej poufałości. Zachowywał wobec mnie uprzejmą, ale zawsze pozostawiającą pewien dystans postawę. Nasza przyjaźń, jakkolwiek zewnętrznie by się rozwijała, wewnętrznie pozostawała dla mnie zamknięta. Gdy z bliska poznałem jego rodzinę i jego sytuację wśród niej, moja ciekawość jeszcze bardziej wzrosła. Każdy krok, jaki stawiałem, żeby się do niego zbliżyć, stawiał mnie przed nowymi zagadkami.
Po raz pierwszy poszedłem do jego domu podczas jednej z jego zwykłych chorób. Hamdi chciał wysłać z woźnym dokument do przetłumaczenia na jutro.
„Dajcie mi to, przy okazji go odwiedzę” – powiedziałem.
„Dobrze… Zobacz no, co mu jest. Tym razem za długo to trwa.”
I rzeczywiście, tym razem jego choroba trochę się przedłużyła. Od tygodnia nie pojawiał się w firmie. Jeden z woźnych opisał mi dom w dzielnicy İsmetpaşa. Było środek zimy. Zacząłem iść ulicami, na które wcześnie zapadał zmrok. Minąłem wąskie dzielnice z wyboistymi chodnikami, zupełnie niepodobnymi do asfaltowych dróg w Ankarze. Były tam wzniesienia i spadki, jedno za drugim. Na końcu długiej drogi, prawie na skraju miasta, skręciłem w lewo i wszedłem do kawiarni na rogu, żeby dowiedzieć się o dom. Stał samotnie wśród placów pełnych stosów kamieni i piasku: dwupiętrowy, pomalowany na żółto budynek. Wiedziałem, że Raif Efendi mieszka na parterze. Zadzwoniłem. Drzwi otworzyła dwunastoletnia dziewczynka. Kiedy zapytałem o ojca, zrobiła sztuczną minę, skrzywiła się i wydęła usta:
„Proszę wejść!” – powiedziała.
Wnętrze domu wcale nie było takie, jak sobie wyobrażałem. W przedpokoju, który najwyraźniej służył za jadalnię, stał duży, rozkładany stół, a pod ścianą kredens wypełniony kryształowymi kompletami. Na podłodze leżał piękny dywan z Sivas, a z bocznej kuchni dochodziły zapachy jedzenia. Dziewczynka najpierw wprowadziła mnie do pokoju gościnnego. Meble tam też były ładne, nawet drogie. Czerwone aksamitne fotele, niskie orzechowe stoliki do papierosów i ogromne radio wypełniały pokój. Wszędzie, na stołach i oparciach kanap, leżały delikatne, kremowe koronkowe serwetki. Na ścianach wisiały zdjęcia nowożeńców, jedno obok drugiego, oraz tabliczka z wykaligrafowanym w kształcie statku wyznaniem wiary „Âmentü”.
Po kilku minutach dziewczynka przyniosła kawę. Na jej twarzy wciąż malował się ten sam rozkapryszony wyraz, jakby chciała mnie poniżyć i zakpić sobie ze mnie. Odbierając ode mnie filiżankę, powiedziała:
„Ojciec jest chory, proszę pana, nie może wstać z łóżka. Niech pan wejdzie do środka.” Mówiąc to, zdawała się sugerować brwiami i oczami, że wcale nie jestem godzien tak uprzejmego traktowania.
Gdy wszedłem do pokoju, w którym leżał Raif Efendi, zdziwiłem się jeszcze bardziej. To było małe pomieszczenie, zupełnie niepodobne do reszty domu, pełne białych łóżek ustawionych jedno obok drugiego, jak w internacie lub na szpitalnej sali. Raif Efendi leżał na jednym z tych łóżek, pod białymi prześcieradłami, w półsiedzącej pozycji, i próbował mnie powitać zza okularów. Rozejrzałem się za krzesłem, żeby usiąść. Dwa krzesła, które były w pokoju, były zastawione wełnianymi swetrami, pończochami, kilkoma jedwabnymi sukienkami, które po prostu zrzucono z ramion. W rogu stała, na wpół otwarta, tandetna wiśniowa szafa, w której wisiały byle jak powieszone ubrania, żakiety, a pod nimi zwinięte toboły. W pokoju panował zastanawiający bałagan. Na szafce nocnej przy łóżku Raifa Efendiego, na blaszanej tacy, stał brudny talerz po zupie, najwyraźniej z obiadu, mały dzbanek z otwartym ustnikiem, a obok mnóstwo lekarstw w buteleczkach i tubkach.