MADONNA W FUTRZANYM PŁASZCZU
Sabahattin Ali
Długa opowieść
Spośród wszystkich ludzi, jakich kiedykolwiek spotkałem, jeden wywarł na mnie chyba największe wrażenie. Choć minęły już miesiące, wciąż nie potrafię się od niego uwolnić. Kiedykolwiek zostaję sam na sam z sobą, przed oczami staje mi niewinna twarz Raifa Efendiego, jego spojrzenie – nieco oderwane od świata, a jednak pragnące uśmiechnąć się z zakłopotaniem, gdy napotyka drugiego człowieka. A przecież nie był to wcale człowiek nadzwyczajny. Przeciwnie – był całkiem zwyczajny, pozbawiony wszelkich wyróżniających cech, jeden z tych, których codziennie mijamy setkami, nie patrząc. Z pewnością ani w znanych, ani w nieznanych stronach jego życia nie było niczego, co mogłoby wzbudzić ciekawość. Gdy widzimy takich ludzi, często zadajemy sobie pytanie: «Po co oni właściwie żyją? Co znajdują w życiu? Jaka logika, jaka mądrość każe im krążyć po ziemi i oddychać?» Lecz myśląc tak, patrzymy tylko na ich zewnętrzność; nie bierzemy pod uwagę, że oni także mają głowy, a w nich – chcąc nie chcąc – skazane na pracę mózgi, i że w konsekwencji posiadają własny świat wewnętrzny. Zamiast sądzić, że nie żyją duchowo, bo nie ujawniają na zewnątrz przejawów tego świata, gdybyśmy z najprostszej ludzkiej ciekawości zainteresowali się tą nieznaną sferą, być może ujrzelibyśmy rzeczy, których się nie spodziewamy, i natknęli na nieoczekiwane bogactwa. Lecz ludzie z jakiegoś powodu wolą szukać tego, czego spodziewają się znaleźć. Znaleźć bohatera, który zejdzie do studni, o której wiadomo, że mieszka w niej smok, jest z pewnością łatwiej niż znaleźć człowieka, który odważy się zejść do studni, o której dnie nic nie wiadomo. To, że poznałem Raifa Efendiego bliżej, jest jedynie dziełem przypadku.
Po tym, jak wyrzucono mnie z małej posady w pewnym banku – wciąż nie wiem, dlaczego; powiedzieli mi tylko, że to oszczędności, ale w tydzień później przyjęli kogoś na moje miejsce – długo szukałem pracy w Ankarze. Kilka groszy, które jeszcze miałem, pozwoliło mi przetrwać lato bez nędzy, ale zbliżająca się zima wymagała, żeby skończyć z sypianiem po pokojach znajomych na sofach. Nie zostało mi nawet tyle, by odnowić kartę obiadową w restauracji, która miała wygasnąć za tydzień. Wiele razy przystępowałem do egzaminów wstępnych, wiedząc, że nic z tego nie wyjdzie, a kiedy rzeczywiście nic nie wychodziło, z jakiegoś powodu znów się martwiłem; po kryjomu przed znajomymi zgłaszałem się do sklepów na stanowiska sprzedawców, a gdy dostawałem odmowę, w rozpaczy błąkałem się aż do północy. Nawet przy stołach z alkoholem, na które od czasu do czasu zapraszali mnie jacyś znajomi, nie mogłem zapomnieć o beznadziejności mojego położenia. Co dziwne, im bardziej wzrastała moja bieda i im bardziej niemożliwe stawało się przetrwanie z dnia na dzień, tym bardziej rosła moja nieśmiałość i zakłopotanie. Gdy na ulicy spotykałem znajomych, do których wcześniej zwracałem się o pomoc w znalezieniu pracy i którzy traktowali mnie wcale nieźle, spuszczałem głowę i szybko przechodziłem; zmieniłem się nawet wobec przyjaciół, u których wcześniej bez skrępowania prosiłem o posiłek i pożyczałem pieniądze. Kiedy pytali: «Jak tam twoje sprawy?», odpowiadałem z wymuszonym uśmiechem: «Nieźle… Trafiają się jakieś dorywcze zajęcia» – i zaraz uciekałem. Im bardziej byłem zależny od ludzi, tym silniejsza stawała się potrzeba, by przed nimi uciekać.
Pewnego dnia, późnym popołudniem, szedłem powoli samotną drogą między stacją a Sergievi, chcąc nasycić się cudowną jesienią Ankary i wzbudzić w duszy optymistyczny nastrój. Słońce, odbijające się w szybach Halkevi, zalewało biały marmurowy budynek krwawymi plamami; unosząca się nad akacjami i sosnowymi sadzonkami mgła – czy to para, czy kurz, trudno było stwierdzić – robotnicy wracający z jakiejś budowy, milczący i lekko przygarbieni w swoich połatanych ubraniach; asfalt, na którym tu i ówdzie widniały ślady opon samochodowych… Wszystko to zdawało się zadowolone ze swojego istnienia. Wszystko akceptowało rzeczy takimi, jakie były. Zatem i mnie nie pozostawało nic innego do zrobienia. Właśnie wtedy z dużą prędkością przejechał obok mnie samochód. Odwróciłem głowę i wydało mi się, że rozpoznaję twarz za szybą. Rzeczywiście, po kilkunastu krokach auto stanęło, drzwi się otworzyły; to Hamdi, mój szkolny kolega, wychylił głowę i wołał mnie.
Podszedłem.
«Dokąd idziesz?» – zapytał.
«Tak sobie, spaceruję!»
«Chodź, pojedziemy do mnie!»
Nie czekając na odpowiedź, zrobił mi miejsce obok siebie. W drodze opowiedział, że właśnie wraca z objazdu kilku fabryk należących do firmy, w której pracował.
«Zatelegrafowałem do domu, że przyjadę, więc pewnie już przygotowali się na przyjęcie gościa. Inaczej nie odważyłbym się cię zaprosić!» – powiedział.
Roześmiałem się.
Hamdiego, z którym wcześniej często się spotykałem, nie widziałem od czasu, gdy odszedłem z banku. Wiedziałem, że jest zastępcą dyrektora w firmie zajmującej się komisem maszyn i tym podobnych rzeczy, a także handlem drewnem i lasami, i że całkiem nieźle zarabia. To właśnie dlatego prawie nie zwróciłem się do niego w okresie bezrobocia: obawiałem się, że pomyśli, iż przyszedłem prosić o pieniądze, a nie o znalezienie pracy.
«Ciągle jesteś w banku?» – zapytał.
«Nie, odszedłem!» – powiedziałem.
Zdziwił się:
«Gdzie teraz pracujesz?»
Niechętnie odpowiedziałem:
«Jestem bez pracy!»
Przemierzył mnie wzrokiem od stóp do głów, obejrzał moje ubranie – najwyraźniej nie żałował, że mnie zaprosił, bo klepnął mnie przyjaźnie po ramieniu z uśmiechem:
«Pogadamy wieczorem i znajdziemy jakieś wyjście, nie przejmuj się!» – powiedział.
Wyglądał na zadowolonego z życia i pewnego siebie. Znaczy, dorobił się już na tyle, że mógł sobie pozwolić na luksus pomagania znajomym. Zazdrościłem mu.
Mieszkał w małym, ale miłym domku. Miał żonę – nieco brzydką, ale sympatyczną. Pocałowali się przy mnie bez skrępowania. Hamdi zostawił mnie samego i poszedł się umyć.
Ponieważ nie przedstawił mnie żonie, stałem bezradnie pośrodku pokoju gościnnego. Ona również stała przy drzwiach i ukradkiem mi się przyglądała. Przez chwilę się zastanawiała. Najwyraźniej przeszło jej przez myśl: «Proszę, niech pan siada!». Ale uznała to za zbędne i bezszelestnie wyśliznęła się z pokoju.
Zastanawiałem się, dlaczego Hamdi, który zwykle nie bywał nieuważny, a nawet przesadnie przywiązywał wagę do takich konwenansów – i któremu część sukcesu życiowego zawdzięczał właśnie tej uważności – zostawił mnie tak w środku pokoju. Jednym z podstawowych zwyczajów ludzi, którzy doszli do znaczących stanowisk, wydaje się być to świadome roztargnienie wobec dawnych – i pozostawionych w tyle – przyjaciół. A potem jeszcze ta nagła skromność i ojcowskość, pozwalające przejść na poufałe «ty» w stosunku do znajomych, których wcześniej tytułowało się «panem»; przerywanie rozmówcy w pół słowa i zadawanie jakiegoś przypadkowego, bezsensownego pytania, i to robione w sposób całkowicie naturalny, często nawet z uśmiechem pełnym życzliwości i współczucia… W ostatnich dniach spotykałem się z tym tak często, że nawet nie przyszło mi do głowy gniewać się na Hamdiego czy mieć do niego pretensje. Myślałem tylko o tym, żeby wstać i wyjść bez słowa, uwolnić się od tej przykrej sytuacji. Lecz w tym momencie stara wiejska kobieta w białym fartuchu i chustce na głowie, w łatanych czarnych pończochach, wniosła bezszelestnie kawę. Usiadłem na jednym z granatowych foteli ozdobionych złotymi haftowanymi kwiatami i rozejrzałem się. Na ścianach wisiały fotografie rodzinne i aktorów; na półce z książkami, najwyraźniej należącej do pani domu, stało kilka tanich romansów i czasopisma mody. Kilka albumów ułożonych pod stolikiem od papierosów wyglądało na dość przetrzepane przez gości.
Nie wiedząc, co robić, wziąłem jeden z nich, ale zanim go otworzyłem, w drzwiach pojawił się Hamdi. Jedną ręką czesał mokre włosy, drugą zapinał guziki białej koszuli z otwartym kołnierzykiem.
«No, jak tam, opowiadaj!» – zapytał.
«Jakoś… Mówiłem przecież!»
Wyglądał na zadowolonego, że na mnie trafił. Pewnie cieszył się, że może pokazać, jak wysoko zaszedł, albo też, myśląc o mojej sytuacji, cieszył się, że sam nie jest w takim położeniu. Dziwna rzecz: kiedy widzimy, że spotkało nieszczęście ludzi, z którymi przez jakiś czas szliśmy przez życie, czujemy ulgę, jakbyśmy sami uniknęli tych nieszczęść, i okazujemy tym biedakom zainteresowanie i litość, jakby to oni ściągnęli na siebie plagi, które mogły spaść i na nas. Hamdi zdawał się zwracać do mnie z podobnym uczuciem.
«Piszesz coś? Wiersze, opowiadania?»
«Od czasu do czasu… Wiersze, opowiadania.»
«A przynosi to chociaż jakiś pożytek?»
Znów się roześmiałem. On, mówiąc: «Daj spokój z takimi rzeczami!», zaczął rozprawiać o sukcesach w praktycznym życiu i o tym, że takie głupstwa jak literatura po opuszczeniu szkolnych ławek mogą być tylko szkodliwe. Mówił jak do małego dziecka, ani przez chwilę nie dopuszczając myśli, że można mu odpowiedzieć, że można z nim dyskutować – i nie wahał się okazywać tej śmiałości w postawie, którą czerpał ze swojego życiowego powodzenia. Ja natomiast patrzyłem na niego z podziwem, z uśmiechem, o którym doskonale wiedziałem, że jest idiotyczny, i tym swoim zachowaniem dodawałem mu jeszcze więcej pewności siebie.
«Wpadnij do mnie jutro rano», mówił. «Zobaczymy, coś pomyślimy. Znam cię, jesteś bystrym chłopakiem; nie byłeś zbyt pracowity, ale to bez znaczenia. Życie i potrzeba nauczą cię wielu rzeczy… Nie zapomnij… Przyjdź wcześnie!»
Mówiąc to, najwyraźniej zupełnie zapomniał, że sam w szkole był jednym z czołowych leni. Albo też mówił tak beztrosko, bo był pewien, że nie ośmielę się mu tego wypomnieć.
Wykonał ruch, jakby chciał wstać, więc natychmiast się wyprostowałem i wyciągając rękę:
«Pozwól mi odejść!» – powiedziałem.
«Dlaczego, przecież wcześnie… Ale jak chcesz!»
Zapomniałem, że zaprosił mnie na obiad. W tej chwili sobie przypomniałem. Ale on sprawiał wrażenie, że całkowicie o tym zapomniał. Odprowadził mnie do drzwi. Biorąc kapelusz, powiedziałem:
«Proszę przekazać pani moje uszanowanie!»
«Dobrze, dobrze, wpadnij jutro! Nie martw się!» – powiedział, klepiąc mnie po plecach.
Kiedy wyszedłem, było już zupełnie ciemno, zapaliły się latarnie. Wziąłem głęboki oddech. Powietrze, choć trochę zapylone, wydało mi się niezwykle czyste i orzeźwiające. Szedłem powoli.
Następnego dnia około południa poszedłem do firmy Hamdiego. A przecież poprzedniego wieczoru, wychodząc od niego, nie miałem na to żadnego zamiaru. Zresztą nie złożył mi żadnej wyraźnej obietnicy. Odprawił mnie tymi samymi ogólnikami, do jakich przywykłem słuchać od każdego dobroczyńcy, do którego się zwracałem: «Zobaczymy, coś wymyślimy, coś zrobimy!». Mimo to poszedłem. Miałem w sobie nie tyle nadzieję, ile, z jakiegoś powodu, pragnienie ujrzenia samego siebie upokorzonym. Jakbym chciał powiedzieć swojemu wnętrzu: «Słuchałeś wczoraj wieczorem bez sprzeciwu i zgodziłeś się na jego protekcjonalną postawę wobec ciebie, no to teraz wytrzymaj do końca, zasługujesz na to!».
Portier najpierw zaprowadził mnie do małego pokoju i kazał czekać. Kiedy wszedłem do Hamdiego, poczułem, że znów mam na twarzy ten sam idiotyczny uśmiech co wczoraj, i rozzłościłem się na siebie jeszcze bardziej.
Hamdi był zajęty stertą papierów rozłożonych przed nim oraz falą urzędników wchodzących i wychodzących. Ruchem głowy wskazał mi krzesło i ciągnął swoją pracę. Usiadłem, nie odważając się uścisnąć mu dłoni. Teraz, stojąc przed nim, czułem się tak, jakby był moim prawdziwym przełożonym, wręcz dobroczyńcą, i uznałem, że to traktowanie jest w pełni zasłużone dla mojej upokorzonej osoby. Jak wielki dystans wytworzył się w ciągu zaledwie dwunastu godzin między mną a moim szkolnym kolegą, który wczoraj wieczorem zabrał mnie do samochodu? Jakże śmieszne, jak bardzo zewnętrzne, puste i przede wszystkim jak mało mające wspólnego z istotą człowieczeństwa są czynniki regulujące stosunki między ludźmi!
Od wczorajszego wieczoru ani Hamdi, ani ja nie zmieniliśmy się naprawdę; byliśmy wciąż tacy sami. A jednak pewne rzeczy, których dowiedzieliśmy się o sobie nawzajem – drobne szczegóły – poprowadziły nas w zupełnie różnych kierunkach… Najdziwniejsze było to, że obaj przyjmowaliśmy tę zmianę jako coś naturalnego. Moja złość nie była skierowana ani na Hamdiego, ani na mnie samego, tylko na to, że w ogóle tu jestem.
W chwili, gdy w pokoju zrobiło się nieco pusto, kolega podniósł głowę:
«Znalazłem ci pracę!» – powiedział. Potem, wpatrując się we mnie swoimi śmiałymi, znaczącymi oczami, dodał: «To znaczy, wymyśliłem ci pracę. Niczego wyczerpującego. Będziesz załatwiał nasze sprawy w niektórych bankach, szczególnie w naszym własnym… Coś na kształt łącznika między firmą a bankami… W wolnych chwilach możesz siedzieć w biurze i zajmować się własnymi sprawami… Pisz sobie wiersze, do woli… Rozmawiałem z dyrektorem, załatwimy twoją nominację… Ale na razie nie damy ci zbyt wiele: czterdzieści, pięćdziesiąt lirów… Oczywiście z czasem wzrośnie! No, trzymaj się… Powodzenia!..»
Nie wstając z fotela, wyciągnął rękę. Podszedłem i podziękowałem. Na jego twarzy malowała się szczera satysfakcja z tego, że wyświadczył mi dobro. Pomyślałem, że w gruncie rzeczy nie jest wcale złym człowiekiem, po prostu postępuje zgodnie z wymogami swojego stanowiska, a to może być nawet konieczne. Lecz gdy wyszedłem, przystanąłem na korytarzu i długo się wahałem, czy pójść do pokoju, który mi wskazał, czy też rzucić to wszystko i wyjść. W końcu, powoli, ze spuszczoną głową, podszedłem kilka kroków i spytałem pierwszego napotkanego portiera o pokój tłumacza, Raifa Efendiego. Mężczyzna wskazał ręką nieokreślone drzwi i poszedł dalej. Znów się zatrzymałem. Dlaczego nie mogłem po prostu odejść? Czy nie potrafiłem poświęcić czterdziestu lirów miesięcznej pensji? A może obawiałem się popełnić nietakt wobec Hamdiego? Nie! To wielomiesięczne bezrobocie, niepewność, dokąd pójdę stąd i gdzie będę szukać pracy… I ta całkowita utrata odwagi, która mną zawładnęła… Oto co trzymało mnie w tym ciemnym korytarzu i kazało czekać na kolejnego portiera, który miał tamtędy przechodzić.
W końcu uchyliłem przypadkowe drzwi i zobaczyłem w środku Raifa Efendiego. Nie znałem go wcześniej. Mimo to od razu poczułem, że ten człowiek, którego dostrzegłem pochylonego nad biurkiem, nie może być nikim innym. Później zastanawiałem się, skąd wzięło się to przekonanie. Hamdi powiedział mi: «Kazałem postawić biurko dla ciebie w pokoju naszego tłumacza z niemieckiego, Raifa Efendiego. To cichy, pobożny człowiek, nikomu nie wadzi.» Poza tym, w czasach gdy wszystkich tytułowano już «panem» i «panią», on wciąż mówił o nim «efendi». Pewnie dlatego obraz, jaki wytworzyłem w głowie na podstawie tych opisów, tak bardzo przypominał tego siwowłosego mężczyznę w rogowych okularach i z nieogolonym zarostem, że bez wahania wszedłem do środka i zapytałem człowieka, który podniósł głowę i spojrzał na mnie nieobecnym wzrokiem:
«Pan jest Raifem Efendim, prawda?» – zapytałem.
Przez chwilę przyglądał mi się. Potem cichym, niemal lękliwym głosem rzekł:
«Tak, to ja. A pan to pewnie ten nowy urzędnik, który ma do nas dołączyć. Przed chwilą przygotowano dla pana biurko. Proszę, witamy serdecznie!» – powiedział.
Przeszedłem na krzesło i usiadłem. Zacząłem przyglądać się bladym plamom atramentu i rysom na blacie. Zgodnie ze zwyczajem, gdy siada się naprzeciw obcego człowieka, chciałem potajemnie zbadać mojego współlokatora, ukradkowymi spojrzeniami wyrobić sobie pierwsze – i oczywiście fałszywe – opinie na jego temat. Zauważyłem jednak, że on w ogóle nie odczuwa tej potrzeby; pochylił głowę nad pracą i był zajęty, jakby mnie w ogóle nie było.
Trwało to do południa. Ja tymczasem bez skrępowania wpatrywałem się w mężczyznę naprzeciwko. Jego krótko obcięte włosy zaczynały już przerzedzać się na czubku. Spod małych uszu biegło ku szyi wiele zmarszczek. Długimi, cienkimi palcami przesuwał po papierach, tłumacząc bez widocznego wysiłku. Od czasu do czasu podnosił oczy, jakby szukając jakiegoś słowa, a gdy nasze spojrzenia się spotykały, na jego twarzy pojawiał się grymas przypominający uśmiech. Patrząc na niego z boku lub z góry, wydawał się dość stary, ale jego twarz, zwłaszcza w takich chwilach uśmiechu, miała wyraz zaskakująco niewinny i dziecięcy. Jasne wąsy z podciętymi końcami potęgowały to wrażenie.