«Mam ci coś poczytać?» – zapytałem.
«Jak chcesz!»
Po jedzeniu przywykłem usypiać ją czytaniem rzeczy możliwie najbardziej nużących. Przez chwilę się wahałem.
«Jeśli chcesz, mogę opowiedzieć, co robiłem przez pięć dni po Nowym Roku – zaśniesz szybciej!» – powiedziałem.
Nie roześmiała się z mego żartu, nie odpowiedziała; tylko skinęła głową, jakby mówiąc «Mów». Zacząłem powoli, co chwila przystając, by zebrać wspomnienia. Opowiedziałem, jak wyszedłem z domu, gdzie chodziłem, com widział i myślał nad Wansee, jak nocami krążyłem po ulicy, którą miała przechodzić, po czym wokół jej domu, aż wreszcie ostatniego wieczoru, gdy się dowiedziałem, że jest w szpitalu, jak tam pobiegłem i czekałem do rana na zewnątrz. Głos mój był zupełnie spokojny. Byłem beznamiętny, jakbym opowiadał o zdarzeniach dotyczących kogoś innego. Skupiałem się na szczegółach, próbowałem przypomnieć sobie i przeanalizować po kolei wszystko, co czułem, i wykładałem to przed nią. Ona też się nie poruszała. Zamknęła oczy. Była tak nieruchoma, że można by pomyśleć, iż śpi. Mimo to mówiłem dalej. Miałem wrażenie, że raczej powtarzam to wszystko samemu sobie. Wyrażałem bez ogródek uczucia, których jeszcze sam nie rozumiałem, dyskutowałem o nich, a nie dochodząc do żadnego wniosku, przechodziłem do innych spraw. Tylko raz, gdy opowiadałem, jak chciałem się z nią pożegnać przez telefon, otworzyła oczy, spojrzała mi uważnie w twarz i znowu je zamknęła. Żaden rys jej twarzy nie drgnął.
Nic nie ukrywałem, nie widziałem takiej potrzeby. Bo nie miałem żadnego celu. Wydarzenia, w których żyłem, wydawały mi się obce, jak wspomnienia sprzed wielu lat. Między mną a nimi powstał dystans. Dlatego w moich sądach, zarówno o sobie, jak i o niej, byłem daleki od wszelkich ukrytych myśli i kalkulacji, byłem wręcz bezlitosny. Ani jedno z tych niezliczonych przekonujących zdań, które szturmowały moją głowę podczas nocy, gdy na nią czekałem na ulicach, nie przychodziło mi teraz do głowy i nie szukałem ich. W środku nie czułem nic poza prostą «potrzebą opowiedzenia». Oceniałem zdarzenia nie ze względu na ich stosunek do mnie, ale według ich własnej wagi. A ona, mimo że nie wykonała najmniejszego ruchu, słuchała mnie z całą uwagą.
Czułem to doskonale. Gdy opowiadałem, co myślałem, patrząc na nią przy jej szpitalnym łóżku, jak wyobrażałem ją sobie martwą, kilka razy mrugnęła... Tyle...
Kiedy skończyłem, umilkłem. Ona też milczała. Tak trwaliśmy może dziesięć minut. W końcu odwróciła do mnie głowę, otworzyła oczy, po raz pierwszy od dawna uśmiechnęła się ledwo dostrzegalnie (albo tak mi się wydało) i bardzo spokojnym głosem powiedziała:
«Może już idźmy spać?»
Wstałem; pościeliłem sobie miejsce do spania; rozebrałem się i zgasiłem światło; ale długo nie mogłem zasnąć. Po tym, że nie słyszałem jej oddechu, wiedziałem, że ona też nie śpi. Powoli ciężar opadał mi na powieki, mimo to czekałem na ten miarowy i miękki szelest oddechu, do którego przywykłem każdego wieczoru. Starałem się nie zapaść w sen i nieustannie się wierciłem. Mimo to to ja pierwszy odpłynąłem.
Rano otworzyłem oczy wcześnie. Pokój był jeszcze ciemny. Przez szpary w zasłonach sączyło się bardzo mało światła. Znowu nie usłyszałem tego dźwięku: jej oddechu. W pokoju panowała cisza, która budziła lęk. Oboje zdawaliśmy się czekać w całym napięciu naszych dusz. W obojgu narastało mnóstwo rzeczy. Czułem to niemal fizycznie. Ogarnęła mnie też straszliwa ciekawość: Kiedy się obudziła? A może wcale nie spała? Mówiłem sobie... Mimo całego naszego bezruchu w pokoju unosiła się atmosfera, którą wytwarzały nasze myśli krążące wokół siebie nawzajem.
Ostrożnie podniosłem głowę. Moje oczy, przywykłe do ciemności, dostrzegły, że Maria oparła plecy o poduszkę i patrzy na mnie. «Dzień dobry» – powiedziałem i wyszedłem umyć twarz. Kiedy wróciłem do pokoju, chora kobieta wciąż była w tej samej pozycji. Odsłoniłem zasłony. Zdjąłem nocną lampkę. Posłałem leżankę, na której spałem. Otworzyłem drzwi służącej i pomogłem Marii wypić mleko.
Wszystko to robiłem prawie w całkowitym milczeniu. Każdego dnia wstawałem, zajmowałem się tymi samymi rzeczami, do południa szedłem do fabryki mydła, a po południu, czytając jej gazetę lub książkę, opowiadając o tym, co widziałem i słyszałem na mieście, doczekiwałem wieczoru. Czy tak właśnie miało być, czy nie? Nie wiedziałem. Wszystko samo obrało tę drogę, a ja tylko się poddawałem. Nie czułem żadnego pragnienia. Nie myślałem ani o przeszłości, ani o przyszłości, znałem tylko chwile, które właśnie przeżywałem. Moja dusza była spokojna jak morze bez wiatru i zmarszczek.
Po ogoleniu się i ubraniu, poprosiłem Marię o pozwolenie na wyjście:
«Dokąd pójdziesz?» – zapytała.
Zdziwiłem się:
«Nie wiesz?» – odparłem. «Do fabryki!»
«A nie możesz dziś nie iść?»
«Mogę, ale dlaczego?»
«Nie wiem... Chcę, żebyś dziś został przy mnie przez cały czas!»
Uznałem to za kaprys chorej; ale nie odpowiedziałem. Zacząłem przerzucać poranne gazety, które służąca zostawiła na brzegu łóżka.
W zachowaniu Marii było dziwne podniecenie, wręcz niepokój. Odłożyłem gazety, podszedłem do niej i usiadłem, kładąc rękę na jej czole:
«Jak się dziś czujesz?»
«Dobrze... Bardzo dobrze...»
Mimo że nie wykonała żadnego ruchu, zrozumiałem, że nie chce, abym cofnął rękę z jej twarzy. Czułem, jak moje palce przylegają do jej policzków i czoła. Jakby cała jej wola skupiła się na skórze.
Głosem starającym się brzmieć jak najbardziej obojętnie, powiedziałem:
«Więc czujesz się bardzo dobrze? No dobrze, to dlaczego tej nocy w ogóle nie spałaś?»
Przez chwilę była zdziwiona. Z szyi na policzki rozlał się rumieniec. Było widać, że miota się, by nie odpowiedzieć na to pytanie. Nagle zamknęła oczy, głowa opadła do tyłu, jakby poczuła ogromne wyczerpanie, i ledwo słyszalnym głosem powiedziała:
«Ach, Raif!...»
«Co się stało?»
Trochę się pozbierała. Biorąc szybkie oddechy:
«Nic!» – powiedziała. «Nie chcę, żebyś się dzisiaj ode mnie oddalał... Czy wiesz dlaczego? Myślę, że gdy tylko wyjdziesz, te rzeczy, które opowiedziałeś wczoraj wieczorem, szturmować będą moją głowę, nie dając mi spokoju nawet na minutę...»
«Gdybym wiedział, nie opowiadałbym» – odparłem.
Odpowiedziała, kręcąc głową:
«Nie, nie to mam na myśli... Nie mówię tego dla siebie... Już nie będę mogła ci ufać! Boję się zostawić cię samego... Tak, tej nocy prawie w ogóle nie spałam. Cały czas myślałam o tobie. Widziałam wszystko w najdrobniejszych szczegółach, co robiłeś, gdy się ode mnie oddaliłeś, jak krążyłeś wokół szpitala, nawet te części, których mi nie opowiedziałeś... Dlatego nie mogę cię już samego zostawić! Boję się... Nie tylko na dzisiaj... Już nigdy cię od siebie nie oddalę!...»
Na jej czole pojawiły się drobniutkie kropelki potu. Otarłem je powoli. Wtedy w mojej dłoni poczułem ciepłą wilgoć. Spojrzałem na jej twarz ze zdziwieniem. Uśmiechała się, po raz pierwszy od dawna uśmiechała się otwarcie, czysto; ale z kącików oczu na policzki spływały łzy. Chwyciłem jej głowę w obie dłonie i położyłem ją na swoim ramieniu. Teraz śmiała się głośniej, swobodniej; ale łzy wezbrały jeszcze bardziej. Nie wydawała najmniejszego dźwięku, żadne łkanie nie wstrząsało jej piersią. Nie wyobrażałem sobie, że można płakać tak swobodnie, tak spokojnie. Ująłem jej dłonie, które spoczywały na białej pościeli jak dwa małe białe ptaki i zacząłem się nimi bawić. Zginałem jej palce, otwierałem je znowu i ściskałem jej dłoń zaciśniętą w pięść w mojej ręce. Na wewnętrznej stronie jej dłoni były cienkie linie, jak żyłki liścia.
Ostrożnie opuściłem jej głowę na poduszkę:
«Zmęczysz się!» – powiedziałem. Jej oczy rozbłysły:
«Nie, nie!» – zawołała i objęła moje ramię. Potem, jakby mówiąc do siebie:
«Teraz wiem, czego brakowało między nami!» – powiedziała. «Tej braku nie ma w tobie, tylko we mnie... Mnie brakowało wiary... Nie mogłam uwierzyć, że tak bardzo mnie kochasz, i dlatego myślałam, że nie jestem w tobie zakochana... Teraz to rozumiem. Znaczy, że ludzie odebrali mi zdolność wiary... Ale teraz wierzę... To ty sprawiłeś, że uwierzyłam... Kocham cię... Nie jak szalona, ale kocham cię zupełnie świadomie... Pragnę cię... Czuję w sobie straszliwe pragnienie... Żebym tylko wyzdrowiała!... Kiedy wreszcie będę zdrowa?...»
Nie odpowiedziałem, przyłożyłem twarz do kącików jej oczu i otarłem jej łzy.
Od tej chwili aż do chwili, gdy wyzdrowiała i wstała, nie oddaliłem się od niej ani na krok. Kiedy musiałem zostawić ją samą na godzinę lub dwie, by kupić jedzenie, owoce albo wpaść do pensjonatu po zmianę bielizny, czas wydawał mi się straszliwie długi. Gdy podtrzymywałem ją za ramię, sadzając na kanapie, albo zarzucałem jej na plecy cienki sweterek, czułem bezgraniczne szczęście, że poświęciłem swoje życie drugiemu człowiekowi. Siadaliśmy naprzeciw siebie przy oknie i godzinami patrzyliśmy w przestrzeń, nie mówiąc ani słowa, tylko od czasu do czasu spoglądaliśmy na siebie i śmialiśmy się; choroba uczyniła z niej, a moje szczęście ze mnie – dzieci. Po kilku tygodniach nabrała nieco sił. Gdy była ładna pogoda, zaczęliśmy wychodzić razem na miasto i spacerować przez pół godziny.
Zanim wyszliśmy, starannie ją przygotowywałem, ubierałem jej nawet pończochy, bo gdy się schylała, dostawała kaszlu. Potem zarzucałem jej na plecy futro i powoli schodziliśmy po schodach!... A na kanapce oddalonej może o sto pięćdziesiąt metrów od domu trochę odpoczywaliśmy. Stamtąd szliśmy nad jeden ze stawików w Tiergarten i patrzyliśmy na omszałe wody i łabędzie.
Aż pewnego dnia wszystko się skończyło... Skończyło się tak prosto, tak okrutnie, że w pierwszej chwili nie mogłem pojąć ogromu tego, co się stało... Byłem tylko trochę zdziwiony, dość zmartwiony; ale nigdy nie pomyślałem, że to wydarzenie będzie miało tak wielki, tak nieodwołalny wpływ na moje życie.
W ostatnich dniach unikałem chodzenia do pensjonatu. Mimo że zapłaciłem za pokój z góry, moje rzadkie pojawianie się sprawiło, że gospodarze odnosili się do mnie nieco chłodniej. Pewnego dnia Frau Heppner powiedziała:
«Jeśli pan się przeprowadził gdzie indziej, proszę nam powiedzieć, żebyśmy mogli zgłosić to na policję. Bo potem pociągną nas do odpowiedzialności.»
Chciałem obrócić to w żart:
«Czy to możliwe, żebym was zostawił?» – powiedziałem i wszedłem do mojego pokoju. Ten pokój, w którym mieszkałem ponad rok, moje rzeczy, z których wiele przywiozłem z Turcji, książki porozrzucane tu i ówdzie, wydawały mi się zupełnie obce. Otworzyłem walizki, wziąłem kilka rzeczy, które były mi potrzebne, i zawinąłem je w gazetę. Wtedy weszła służąca i powiedziała:
«Jest do pana telegram, czeka od trzech dni!» i podała złożoną kartkę.
Na początku nic nie zrozumiałem. Nie mogłem wziąć tego telegramu z rąk służącej. Nie, ta kartka nie mogła mieć ze mną nic wspólnego... Miałem nadzieję, że nie dowiadując się, co w niej jest, oddalę krążące wokół mnie nieszczęście.
Służąca zmierzyła mnie wzrokiem ze zdziwieniem, a widząc, że nie robię żadnego ruchu, położyła telegram na stole i wyszła. Zerwałem się z miejsca, tym razem, żeby to się stało jak najszybciej, szybko otworzyłem telegram.
Był od szwagra. «Ojciec zmarł. Przesłałem pieniądze na podróż. Przyjeżdżaj natychmiast!» – brzmiała wiadomość. To było wszystko. Pięć prostych, bardzo jasnych słów... Mimo to długo patrzyłem na kartkę w mojej dłoni. Czytałem każde słowo po kolei i kilka razy. Potem wstałem, wcisnąłem przygotowaną przed chwilą paczkę pod pachę i wyszedłem.
Co się stało? Widziałem, że nic wokół mnie się nie zmieniło. Wszystko było takie, jak przed chwilą, gdy tu przychodziłem. Ani we mnie, ani w otaczających mnie przedmiotach nie było nic odmiennego. Maria z pewnością czekała na mnie w oknie. Mimo to nie byłem już tym «sobą» sprzed pół godziny. Tysiące kilometrów stąd, jeden człowiek przestał żyć; chociaż to wydarzenie miało miejsce dni, a może tygodnie temu, ani ja, ani Maria niczego nie przeczuliśmy. Dni nie różniły się od siebie. Lecz nagle, kawałek papieru wielkości dłoni wszystko wywrócił do góry nogami, zabierał mnie z tego świata i przenosił tam, przypominał mi, że należę nie tutaj, ale do tych odległych stron, skąd przyszedł telegram.
Doskonale rozumiałem, jak bardzo się myliłem, uważając przez ostatnie kilka miesięcy, że to życie, które mnie otaczało, jest prawdziwe, i pokładając w nim nadzieję, że będzie trwało. Z drugiej strony wciąż usiłowałem nie przyjąć tej prawdy do wiadomości. Tak nie powinno być. Fakt, że się gdzieś urodziło i że jest się czyimś synem, nie był aż tak ważny. Naprawdę ważne było to, by dwoje ludzi odnalazło się nawzajem, by osiągnąć to rzadkie szczęście na tym tak trudnym świecie. Reszta to szczegóły. Powinny się same ułożyć, dostosować do tej najważniejszej prawdy, że się odnaleźliśmy.
Ale doskonale wiedziałem, że tak się nie stanie. Widziałem, że nasze życie jest igraszką jakichś nieistotnych szczegółów, bo prawdziwe życie składa się właśnie z tych szczegółów. Logika nasza i logika życia nigdy się nie zgadzały. Kobieta mogła wyglądać przez okno pociągu, w tym momencie wpadł jej do oka pyłek, potarła go nie zważając na to, a to maleńkie zdarzenie mogło oślepić jedno z najpiękniejszych oczu na świecie. Albo dachówka, poruszona lekkim wiatrem, mogła roztrzaskać głowę, której zazdrościła cała epoka. Skoro nie przychodzi nam do głowy zastanawiać się, co jest ważniejsze: oko czy pyłek? Dachówka czy głowa? I skoro musimy to wszystko przyjąć bez zastanowienia, tak samo musieliśmy znosić z tą samą rezygnacją wiele innych kaprysów życia.
Czy rzeczywiście tak było? Na świecie zdarzały się nieuniknione wydarzenia i nie rozumieliśmy ich przyczyn ani logiki, to prawda; ale były też pewne bezsensy i nieprawości, które, choć rzekomo wzorowane na naturze, można było bardzo łatwo powstrzymać. Na przykład, co mnie wiązało z Havran? Kilka gajów oliwnych, parę fabryk mydła, kilku krewnych, których nigdy nie byłem ciekaw poznać... Tymczasem tutaj byłem związany całym swoim życiem, całą swoją żyjącą częścią. Dlaczego więc nie mogłem tu zostać? Bardzo prosto: w Havran sprawy by stanęły, szwagrowie nie przysyłaliby mi pieniędzy, a ja miotałbym się tutaj, nie będąc w stanie nic zrobić. A było jeszcze wiele innych rzeczy: paszporty, ambasady, karty pobytu... Nie mogłem pojąć, jak bardzo są one potrzebne w ludzkim życiu, ale z pewnością były na tyle ważne, by nadać kierunek mojemu życiu.
Kiedy opowiedziałem o wszystkim Marii Puder, przez chwilę milczała. Na jej twarzy pojawił się dziwny uśmiech; patrzyła przed siebie, jakby mówiąc: «A nie mówiłam?». Myślałem, że jeśli wyłożę wszystko, co przechodziło mi przez duszę, stanę się śmieszny, i z ogromnym wysiłkiem starałem się zachować równowagę. Tylko kilka razy powtórzyłem:
«Co mam robić? Co mam robić?»
«Co pan ma robić? Oczywiście, że pan pojedzie... Ja też wyjadę na jakiś czas. I tak nie będę mogła dłużej pracować. Zatrzymam się w Pradze, u matki. Życie na wsi z pewnością dobrze mi zrobi dla zdrowia. Wiosnę spędzę tam.»
To, że mówiła o swoich planach, zostawiając mnie na boku, wydało mi się nieco dziwne. Od czasu do czasu spoglądała na mnie ukradkiem.
«Kiedy pojedziesz?» – zapytała.
«Nie wiem? Powinienem wyruszyć, gdy dostanę pieniądze na podróż.»
«Może ja wyjadę wcześniej...»
«Ach?!...»
Moje zdziwienie rozbawiło ją:
«Wciąż jesteś dzieckiem, Raif!» – powiedziała. «Okazywanie niepokoju i wzburzenia w sprawach nieuniknionych to dziecinada. Zresztą mamy jeszcze czas, pomyślimy o wielu rzeczach i ustalimy je...»
Wyszedłem znowu, by załatwić drobne sprawy i zerwać kontakt z pensjonatem. Gdy wieczorem zastałem Marię od razu gotową do podróży, byłem porządnie zdziwiony.
«Po co tracić czas na próżno?» – powiedziała. «Wyjadę jak najszybciej i zostawię cię wolnym, byś dokończył przygotowania do drogi. A potem... Nie wiem... Po prostu postanowiłam wyjechać z Berlina przed tobą... Sama nie wiem dlaczego...»