Oto od tego momentu rozpoczęła się we mnie zmiana, która zapanowała nad kierunkiem mojego życia. Od tej chwili uwierzyłem w swoją niepotrzebność i bezużyteczność. Zdarzało się, że czasem jakby wracałem do życia, myślałem, że żyję. Nawet kilka dni po tych rozmyślaniach jakaś całkiem nowa sytuacja brała mnie na jakiś czas w swe władanie i zajmowała.
Lecz w najgłębszym zakątku duszy to przekonanie – że świat nie ma dla mnie potrzeby – zadomowiło się na dobre. Żaden mój czyn nie umknął jego wpływowi; i dziś, mimo że tyle lat minęło, pamiętam wszystkie szczegóły tamtej chwili, która złamała wszystko, zwłaszcza moją odwagę, i całkowicie oddaliła mnie od otoczenia. Widzę, że nie pomyliłem się wtedy w sądach o sobie samym...
Pędem wybiegłem na asfaltową drogę i ruszyłem w stronę Berlina. Od wczorajszego wieczoru nic nie jadłem, ale w żołądku czułem raczej rodzaj mdłości niż głód. W nogach nie było zmęczenia, tylko napięcie rozchodzące się po całym ciele. Tym razem szedłem powoli, pogrążony w myślach. Im bardziej zbliżałem się do miasta, tym bardziej narastała we mnie rozpacz. Nie mogłem za nic pogodzić się z tym, że moje kolejne dni będą upływać bez niej – uważałem tę możliwość za niepoważną, śmieszną, niemożliwą. Nigdy nie umiałbym ugiąć karku i błagać. Coś takiego było nie tylko poza moimi siłami, ale i bezskuteczne. Wyobrażałem sobie rzeczy podobne do marzeń z dzieciństwa, lecz jeszcze bardziej szalone, głupsze i krwawsze: tej nocy, akurat podczas jej występu na Atlantyku, zadzwonić do niej, przeprosić za niepokojenie, potem krótko się pożegnać i przy mikrofonie wpakować sobie kulę w głowę – cóż by to było za piękne! Gdyby usłyszała ten straszny huk, najpierw by stanęła na chwilę, nie rozumiejąc, co się stało, potem jak wariatka krzyczałaby: „Raif! Raif!”, próbując uzyskać ode mnie odpowiedź. Gdybym oddawał ostatnie tchnienie na podłodze, być może słyszałbym te wołania i umierał z uśmiechem. Ponieważ nie wiedziałaby, skąd dzwonię, miotałaby się w bezsilności, nie mogłaby wezwać policji; nazajutrz, ze drżącymi rękoma przerzucając gazety i czytając szczegóły tej nierozwiązanej tragedii, jej serce biłoby z żalu i rozpaczy; zrozumiałaby, że nie zapomni mnie do końca życia, że krwią przywiązałem się do jej pamięci.
Zbliżyłem się do miasta. Znowu przeszedłem pod tymi samymi mostami i nad nimi. Zaczynało się ściemniać. Nie wiedziałem, dokąd idę. Wszedłem do małego parku i usiadłem. Oczy mnie piekły. Odrzuciłem głowę do tyłu i spojrzałem w niebo. Śnieg mroził mi stopy. Mimo to siedziałem godzinami. Po ciele rozlało się dziwne odrętwienie. Zostać tu, zmarznąć, a następnego dnia bezgłośnie zostać pogrzebanym gdzieś w milczeniu. Co by zrobiła Maria, gdyby po wielu dniach przypadkiem się o tym dowiedziała? Jaki wyraz przybrałaby jej twarz? Jak żałowałaby wszystkiego, co zrobiła?
Moje myśli krążyły wokół niej. Wstałem i znowu ruszyłem w drogę. Potrzebowałem kolejnych godzin marszu, by dotrzeć do centrum miasta. Po drodze zacząłem mamrotać do siebie. Wciąż się do niej zwracałem. Jak w pierwszych dniach naszej znajomości tysiące pięknych, pociągających, przekonujących myśli napierało na mój umysł. Nie mogło być inaczej – te słowa musiały na nią wpłynąć, zmusić do zmiany zdania. Ze łzami w oczach i drżącym głosem tłumaczyłem jej naszą bliskość, niemożność rozstania z tak błahych powodów na tym świecie, gdzie tak trudno dwojgu ludzi się odnaleźć. Ktoś taki jak ja, zawsze spokojny i gotów przyjąć wszystko, gdy nagle wybucha – najpierw wydaje jej się to dziwne, potem powoli bierze mnie za ręce, uśmiecha się i mówi: „Masz rację!”
Tak... Trzeba było ją zobaczyć i opowiedzieć jej to wszystko. Musiałem zmienić tę straszną decyzję, którą tak łatwo przyjąłem rano. I zmienię. Może nawet zdziwiła się, że wyszedłem od niej prawie bez sprzeciwu, może się pogniewała. Musiałem ją zobaczyć natychmiast, jeszcze dziś wieczorem.
Chodziłem do jedenastej, a potem stanąłem przed Atlantykiem i zacząłem na nią czekać, przechadzając się tam i z powrotem. Ale nie przyszła. W końcu zapytałem stojącego w drzwiach mężczyznę w galowym mundurze. „Nie wiem, dziś wieczorem nie przyszła!” – odpowiedział. Wtedy pomyślałem, że jej choroba się nasiliła. Pobiegłem pod jej dom. W oknie nie było światła. Pewnie spała. Uznawszy, że nie należy jej przeszkadzać, wróciłem do pensjonatu.
Przez trzy dni z rzędu czekałem na nią w ten sam sposób na ulicy, potem szedłem pod jej drzwi, patrzyłem na ciemne okna i wracałem, nie mając odwagi nic zrobić. Codziennie siedziałem w pokoju, próbowałem czytać. Przewracałem kartki nie zauważając ani jednej litery. Czasem, postanowiwszy się skupić, zaczynałem od początku, ale po kilku zdaniach znów przyłapywałem się na tym, że myśli błądzą gdzie indziej. W dzień akceptowałem wydarzenia takimi, jakie były, rozumiałem, że jej decyzja jest ostateczna, i że nie mogę zrobić nic innego, jak tylko poczekać, aż minie trochę czasu. Lecz gdy zapadała noc, moja wyobraźnia zaczynała działać, jak u rozpalonego gorączką chorego podsuwała mi niemożliwe rzeczy. W końcu, wbrew wszystkim dziennym postanowieniom, późną nocą wyrywałem z domu i krążyłem po ulicach, którymi mogła przechodzić, oraz wokół jej mieszkania. Wstydziłem się już pytać portiera w galowym mundurze, więc zadowalałem się patrzeniem z daleka. Tak minęło pięć dni. Każdej nocy śniła mi się bliższa niż kiedykolwiek.
Piątego dnia, gdy zrozumiałem, że znowu nie poszła do pracy, zadzwoniłem z jakiejś kawiarni do Atlantyku i poprosiłem o Marię Puder. Powiedzieli, że jest chora i od kilku dni nie przychodzi. A więc rzeczywiście była tak chora. Czyżbym wątpił? Czemu czekałem na takie potwierdzenie, by uwierzyć w jej chorobę? Przecież nie zmieniłaby godzin pracy, żeby przede mną uciekać, ani nie kazałaby portierom mnie odprawić! Postanowiwszy obudzić ją, nawet gdyby spała, ruszyłem w stronę jej domu. Granice naszej znajomości były – mimo wszystko – na tyle szerokie, że dawały mi prawo do takiego kroku. Nie można było przywiązywać aż takiej wagi do sceny z poranka po pijackiej nocy.
Wbiegłem po schodach, ledwo łapiąc oddech, i by się nie zawahać i nie wycofać, natychmiast położyłem rękę na dzwonku, zadzwoniłem krótko i czekałem. W środku nie było żadnego ruchu. Potem zadzwoniłem jeszcze kilka razy, długo i przeciągle. Nie usłyszałem oczekiwanych kroków. Uchyliły się tylko drzwi naprzeciwko. Służąca, jeszcze pół śpiąca, zapytała:
„Czego pan sobie życzy?”
„Mieszkanki!” – powiedziałem.
Przyjrzawszy mi się bacznie, odparła niechętnym tonem:
„Nikogo tam nie ma!” Serce podskoczyło mi do gardła.
„Czy przeprowadzili się gdzie indziej?”
Mój niepokój i zdenerwowanie jakby trochę zmiękczyły moją rozmówczynię. Odpowiedziała, kręcąc głową:
„Nie, jej matka jeszcze nie wróciła z Pragi. Ona sama zachorowała, nie miała się kto nią zająć, więc lekarz z kasy chorych kazał ją zabrać do szpitala!”
Podbiegłem do mówiącej to dziewczyny:
„Na co jest chora? Czy to ciężkie? Do którego szpitala ją zabrali? Kiedy?”
Zaskoczona gradem pytań służąca cofnęła się o krok:
„Niech pan nie krzyczy, obudzi pan domowników... Zabrali ją dwa dni temu; chyba do Charité.”
„Choroba?”
„Nie wiem!”
Nie podziękowawszy nawet służącej, która patrzyła za mną ze zdziwieniem, zeskoczyłem po schodach, biorąc po cztery stopnie. Od pierwszego napotkanego policjanta dowiedziałem się, gdzie jest ten szpital, który nazywają Charité. Poszedłem tam, nie wiedząc po co. Ogromny, kamienny budynek, długi na setki metrów, przejął mnie dreszczem. Ale bez wahania podszedłem do wielkiej bramy i wywołałem portiera z jego izdebki.
Portier, który okazał może nieco więcej uprzejmości, niż należało, wobec gościa przychodzącego po północy i niepokojącego go w tym straszliwym mrozie, nie miał mi do przekazania żadnych informacji. Nie wiedział ani o przybyciu takiej kobiety, ani o jej chorobie, ani gdzie ją umieszczono. Na każde moje pytanie, starając się uśmiechać mimo irytacji, odpowiadał: „Niech pan przyjdzie jutro o dziewiątej, to się pan dowie!”
Tej nocy, krążąc do świtu wokół wysokich kamiennych murów i myśląc tylko o niej, zrozumiałem w pełni, jak bardzo kocham Marię Puder i jak szaleńczo jestem do niej przywiązany. Patrzyłem na okna, z których wielu biło słabe, żółte światło, i próbowałem odgadnąć, w którym z nich jest; czułem nieprzepartą chęć, by być przy niej, służyć jej, własnymi rękami ocierać pot z jej czoła.
Tego wieczoru zrozumiałem, że człowiek może przywiązać się do drugiego człowieka więzami niekiedy o wiele silniejszymi niż te, które wiążą go z życiem. I tego wieczoru zrozumiałem też, że po jej stracie mogę się już tylko toczyć i ciągnąć przez ten świat jak pusta łupina orzecha.
Wiatr przerzucał śnieg z jednego muru na drugi i sypał nim w oczy. Na ulicach nie było nikogo. Co jakiś czas biały samochód wjeżdżał w bramę szpitala i po chwili wyjeżdżał. Gdy policjant mijał mnie po raz drugi, spojrzał na mnie spode łba; za trzecim razem zapytał, czego tu szukam. Gdy powiedziałem, że mam w środku chorą, poradził mi, żebym poszedł odpocząć i wrócił jutro; ale przy kolejnych spotkaniach przechodził obojętnie, z milczeniem pełnym litości dla mojego stanu.
Gdy zaczęło świtać, ulice powoli ożywały. Wkrótce przybyło białych samochodów wjeżdżających i wyjeżdżających przez liczne bramy szpitala. Punktualnie o dziewiątej, mimo że nie był to dzień odwiedzin, otrzymałem od dyżurnego lekarza pozwolenie na widzenie z chorą. Pewnie to zmęczony wyraz mojej twarzy sprawił, że zrobiono dla mnie ten wyjątek.
Maria Puder leżała w jednoosobowej sali. Towarzysząca mi pielęgniarka powiedziała, żebym nie siedział długo, bo nie należy męczyć pacjentki. Choroba to zapalenie płuc. Ale lekarz nie uważał jej za bardzo groźną. Gdy Maria odwróciła głowę i mnie zobaczyła, natychmiast się uśmiechnęła. Lecz jej twarz nagle się zmieniła i nabrała zaniepokojonego wyrazu. Gdy tylko pielęgniarka wyszła i zostawiła nas samych, zapytała:
„Co się z tobą dzieje, Raif?”
Jej głos w ogóle się nie zmienił. Tylko jej bladość nabrała żółtawego odcienia. Podszedłem bliżej:
„Co się z tobą dzieje? Widzisz?” – powiedziałem.
„To nic... Na pewno przejdzie... Ale ty wyglądasz na bardzo wyczerpanego!”
„Dowiedziałem się dziś w nocy w Atlantyku, że jesteś chora. Poszedłem do domu, służąca z naprzeciwka powiedziała, że przywieźli cię tutaj. W nocy nie wpuścili mnie do środka, więc czekałem do rana.”
„Gdzie?”
„Tutaj... Wokół szpitala.”
Przesunęła po mnie wzrokiem. Była bardzo poważna. Wykonała ruch, jakby chciała coś powiedzieć, po czym zrezygnowała.
Pielęgniarka uchyliła drzwi. Pożegnałem chorą. Pokiwała głową, ale się nie uśmiechnęła.
Maria Puder została w szpitalu dwadzieścia pięć dni. Może trzymaliby ją dłużej, ale powiedziała lekarzom, że nudzi się tutaj i że w domu też będzie się dobrze leczyć. Zaopatrzona w długie zalecenia i całe pliki recept, w śnieżny dzień wyszła ze szpitala i wróciła do domu. Teraz nie bardzo pamiętam, co robiłem przez te dwadzieścia pięć dni. Chyba nie robiłem nic poza tym, że chodziłem do niej, stałem przy jej wezgłowiu i patrzyłem na jej spoconą twarz, na oczy, które od czasu do czasu uciekały w bok, i na pierś, która z trudem łapała oddech. Nawet nie żyłem; bo gdybym żył, zostałaby mi w pamięci choćby drobna iskierka wspomnienia z tych dni. Tylko gdy byłem przy niej, ogarniał mnie straszliwy strach: strach, że ją stracę. Jej palce wystające zza krawędzi łóżka, stopy podnoszące koniec kołdry – już teraz wyglądały jak martwe. Nawet jej twarz, usta i uśmiech zdawały się czekać tylko na małą okazję, jedną chwilę, by ulec tej straszliwej przemianie. Co ja bym wtedy zrobił? Tak, zachowując spokój, zająłbym się ostatnimi sprawami, wybrał miejsce na jej grób, pocieszył jej matkę, która w tym czasie wróciłaby z Pragi, a w końcu, wraz z garstką ludzi, złożyłbym ją w dole. Wyszedłbym stamtąd z wszystkimi, po jakimś czasie wróciłbym potajemnie na grób i został z nią sam na sam. I właśnie wtedy wszystko by się zaczęło. Dopiero od tego momentu byłbym ją naprawdę stracił. Co bym wtedy zrobił? Aż dotąd wszystko przemyślałem w najdrobniejszych szczegółach, ale tego, co potem, nie umiałem sobie wyobrazić. Tak, co bym mógł zrobić, położywszy ją pod ziemią i zostawszy z nią sam na sam, gdy ci przy grobie się rozeszli? Skoro wszystkie sprawy z nią związane byłyby tym samym zakończone, nic nie mogłoby być równie śmieszne i bezsensowne jak moja obecność na tym świecie. Cała moja dusza była straszliwą pustką. Gdy zaczęła wracać do zdrowia, powiedziała mi pewnego dnia:
„Porozmawiaj z lekarzami, niech mnie już wypiszą.” Potem, jak gdyby nigdy nic, mruknęła:
„Ty lepiej się mną zaopiekujesz.”
Nie odpowiadając, wybiegłem. Specjalista chciał, żeby została jeszcze kilka dni. Zgodziliśmy się. Wreszcie, dwudziestego piątego dnia, otuliłem ją jej futrem i pod rękę sprowadziłem po schodach. Taksówką przywiozłem ją do domu; podczas wnoszenia na górę pomagał mi też szofer, trzymając ją pod drugą rękę; mimo to, gdy ją rozebrałem i położyłem do łóżka, była wyczerpana.
Od tego momentu naprawdę opiekowałem się nią sam. Starsza kobieta przychodziła do południa posprzątać, rozpalić w wielkim kaflowym piecu i ugotować jakiś posiłek dla chorej. Mimo moich nalegań Maria nie zgodziła się wezwać matki. Drżącą ręką pisała do niej listy: „Czuję się dobrze, ty się sobą zajmuj i spędź zimę tam.”
„Jak przyjedzie, nie pomoże mi, bo sama potrzebuje pomocy... Na darmo by się martwiła i mnie też martwiła” – mówiła. Potem mruczała znowu tym swoim lekceważącym tonem:
„Przecież ty się mną opiekujesz, nie? Czy jesteś zmęczony, znudziło ci się?”
Ale mówiąc to, nie uśmiechała się, nie żartowała. Zresztą od czasu choroby prawie w ogóle się nie śmiała. Tylko pierwszego dnia, gdy zobaczyłem ją w szpitalu, powitała mnie uśmiechem; potem zachowywała uporczywą powagę. Gdy o coś prosiła, dziękowała, rozmawiała na jakiś temat – zawsze była poważna i zamyślona. Czekałem przy jej wezgłowiu do późnej nocy, a rano przychodziłem wcześnie. Później przyniosłem z innego pokoju sporych rozmiarów dywan i pościele jej matki i zacząłem nocować w tym samym pokoju. Zdarzenie z poranka w dzień Nowego Roku, a właściwie nie można było tego nazwać zdarzeniem, ta mała rozmowa, nie została ani razu wspomniana choćby jednym słowem. Wszystko – moje wizyty w szpitalu, zabranie jej do domu, nasze wspólne życie tutaj – było traktowane tak naturalnie, że nie trzeba było o tym rozmawiać. Oboje unikaliśmy najdrobniejszej aluzji na ten temat. Ale na pewno o czymś myślała. Gdy krzątała się po pokoju, zajęta jakimiś sprawami, gdy czytałem jej na głos książkę, czułem, że jej oczy nieustannie mnie śledzą, spoczywają na mnie bez zmęczenia. Jakby czegoś we mnie szukała. Pewnego dnia, pod wieczór, w świetle lampy stołowej, czytałem jej długie opowiadanie Jacoba Wassermanna „Usta, które nigdy nie były całowane”. Mówiło o nauczycielu, którego w życiu nikt nie kochał i który, choć sam sobie tego nie przyznawał, zestarzał się, czekając na miłość, na ludzkie uczucie. Duszną samotność biedaka, nadzieje rodzące się tylko w jego wnętrzu i prędko gasnące, niezauważone przez nikogo, znakomite pióro odmalowało po mistrzowsku. Gdy opowiadanie się skończyło, Maria długo milczała z zamkniętymi oczami. Potem odwróciła się do mnie i obojętnym głosem zapytała:
„Nie opowiedziałeś mi, co robiłeś w dniach po Nowym Roku, kiedy się nie widzieliśmy.”
„Nie robiłem nic” – odpowiedziałem.
„Naprawdę?”
„Nie wiem.”
Znowu zapadła cisza. Po raz pierwszy dotknęła tego tematu. Ale nie byłem zaskoczony. Zauważyłem nawet, że od dawna oczekiwałem tego pytania. Zamiast jednak odpowiedzieć, nakarmiłem ją. Potem starannie ją okryłem, ponownie usiadłem przy jej wezgłowiu i powiedziałem: