Głowę opuściłem na poduszkę i wbiwszy wzrok w sufit, czekałem. Wewnątrz mnie tliła się niecierpliwość. Zastanawiałem się, jak na mnie spojrzy, gdy się obudzi, co mi powie, ale – nie wiedząc czemu – lękałem się jej przebudzenia. Nie było we mnie tego spokoju i bezpieczeństwa, które spodziewałem się znaleźć, gdy tylko otworzy oczy. Za nic nie mogłem pojąć przyczyny. Czemuż wciąż drżałam w środku niczym oskarżony oczekujący wyroku? Czegoż więcej mógłbym od niej chcieć? Czegóż więcej wyczekiwać? Czyż wszystkie moje pragnienia nie spełniły się aż po krańce?
Czułem, że jakaś część we mnie pozostała pusta i że ta pustka sprawia mi wręcz fizyczny ból. Czegoś brakowało, ale czego? Trapiłem się, niczym ktoś, kto wyszedłszy z domu, nagle staje, uświadomiwszy sobie, że o czymś zapomniał, ale nie może sobie przypomnieć co to takiego, więc przetrząsa pamięć i kieszenie, aż w końcu, straciwszy nadzieję, rusza dalej, choć nogi nie chcą go nieść, a myśl wciąż krąży wokół tego, co gdzieś tam pozostało.
Po chwili spostrzegłem, że miarowy oddech Marii ustał. Powoli uniosłem głowę i spojrzałem.
Wpatrywała się w jeden, niewiadomy punkt. Nie drgnęła nawet, nie odgarnęła włosów opadających na twarz. Wiedziała, że się jej przyglądam, ale nie odwróciła głowy, wciąż patrząc w to nieznane miejsce. Nie mrugała. Zrozumiałem, że obudziła się już jakiś czas temu i poczułem, jak niepokoje we mnie nagle rosną, jak niewidzialna obręcz zaciska się na mojej piersi.
Im bardziej myślałem o tym, że te wszystkie bezsensowne uczucia, te nieuzasadnione lęki są w tej chwili zupełnie niepotrzebne, że nie ma powodu, by najjaśniejszy dzień mego życia mroczyć urojeniami i złymi przeczuciami, tym bardziej się irytowałem.
Nie odwracając głowy, spytała:
– Obudziłeś się?
– Tak… Dawnoś ty się obudziła?
– Przed chwilą.
Jej głos znów dodał mi odwagi. Głos ten, od dawna najsłodszym znajomym dźwiękiem dla moich uszu, budzący tylko dobre wspomnienia, wlał we mnie otuchę, niczym niespodziewanie przybyły, godny zaufania przyjaciel. Lecz to wrażenie trwało tylko chwilę. Powiedziała „obudziłeś się?”. Prawda, że w ostatnich dniach mówiliśmy do siebie na zmianę, raz per ty, raz per pan. Ale czy tak właśnie powinna była powiedzieć tego ranka? Może jeszcze nie do końca się rozbudziła.
Odwróciła się ku mnie w łóżku. Uśmiechała się. Lecz nie był to jej zwykły, serdeczny, bliski uśmiech. Przypominał raczej ten, którym obdarzała gości w Atlantyku.
– Nie wstajesz? – rzuciła.
– Wstanę… A ty?
– Nie wiem… Nie czuję się najlepiej. Coś mi dolega… Może po alkoholu… Plecy też mnie bolą…
– Może wczoraj wieczorem zmarzłaś – powiedziałem. – Po co było wychodzić prawie gołą na ulicę?
Wzruszyła ramionami i znów odwróciła się tyłem.
Wstałem, umyłem twarz i szybko się ubrałem. Czułem, że śledzi mnie kątem oka z łóżka.
W pokoju panowała duszna atmosfera. Próbowałem zażartować:
– Zapadła między nami cisza… Co się z nami dzieje? Zaczynamy się sobą nudzić, jak prawdziwe małżeństwo?
Spojrzała na mnie, nie rozumiejąc, co mam na myśli. Zrobiło mi się jeszcze bardziej głupio i zamilkłem. Potem przysunąłem się do łóżka: chciałem ją pogłaskać, roztopić lody między nami, zanim zdążą stwardnieć. Ona też się wyprostowała, opuściła nogi i narzuciła na plecy cienki sweter. Wciąż patrzyła na mnie. Było w jej postawie coś, co powstrzymywało mnie przed zbliżeniem. W końcu głosem całkowicie spokojnym powiedziała:
– Dlaczego się denerwujesz? – Na jej bladą twarz nagle wstąpił rumieniec, jakiego u niej jeszcze nie widziałem. Z piersią unoszącą się i opadającą powoli, ciągnęła: – Czego chcesz więcej? Czy możesz chcieć czegoś innego?… Ale ja chcę… Wielu rzeczy chcę, a nie mogę zdobyć żadnej… Próbowałam wszystkiego; na nic… Ty możesz być już zadowolony! Ale co ja mam zrobić?
Głowa opadła jej na piersi. Ręce zwisły bezwładnie. Czyste stopy dotykały dywanu. Podnosiła duży palec u nogi, zginając pozostałe w dół.
Przysunąłem krzesło i usiadłem naprzeciw. Chwyciłem jej dłonie. Głos mi drżał z emocji, jakbym miał stracić swój najcenniejszy skarb, sens życia:
– Mario – powiedziałem. – Mario! Moja Madonno w futrze! Co ci się nagle stało? Cóżem ci uczynił? Obiecałem wszak, że nie będę niczego żądał. Czy nie dotrzymałem słowa? Mówisz takie rzeczy w chwili, gdy powinniśmy być sobie bliżsi niż kiedykolwiek?
Potrząsnęła głową:
– Nie, przyjacielu, nie! – rzekła. – Jesteśmy od siebie dalsi niż kiedykolwiek! Ponieważ nie mam już żadnej nadziei. To był koniec… Pomyślałam: spróbuję i tego. Może tego właśnie brakowało, pomyślałam. Ale nie… Wciąż ta pustka we mnie… Jeszcze większa… Cóż począć…? Nie twoja wina… Nie jestem w tobie zakochana. A przecież doskonale wiem, że powinnam być w tobie zakochana na tym świecie, że jeśli nie zakocham się w tobie, nie będę mogła kochać nikogo, że będę musiała porzucić wszelkie nadzieje… Ale nie mogę inaczej… Taka już jestem… Nie ma innego wyjścia, jak przyjąć to takim, jakie jest… Jakże bym chciała… Jakże bym chciała być inna… Raifie… Mój dobry przyjacielu… Bądź pewien, że pragnęłam być inna tak samo jak ty, ba, nawet bardziej… Cóż poradzę? Nie czuję nic, prócz goryczy wczorajszych drinków na języku i wciąż narastającego bólu w plecach.
Umilkła na chwilę. Zamknęła oczy. Łagodność rozlała się po jej twarzy. Głosem słodkim, jakby opowiadała bajkę z dzieciństwa, rzekła:
– Wczoraj wieczór, zwłaszcza gdy tu przyszliśmy, miałam takie nadzieje… Myślałam, że jakaś magiczna dłoń całkowicie mnie odmieni, że poczuję w duszy wzruszenia niewinne jak u małych dziewczynek, a zarazem silne, by ogarnąć całe moje życie, że obudzę się dziś rano jakbym narodziła się w innym świecie… Ale rzeczywistość jest taka inna… Powietrze szare jak zwykle; pokój zimny… Obok mnie, mimo wszystko obcy mi człowiek, mimo całej bliskości – oddzielny ode mnie, inny… Zmęczenie w mięśniach i ból głowy…
Znów wsunęła się do łóżka, wyciągnęła się na wznak. Dłonią zasłoniła oczy i ciągnęła:
– Widzisz więc, ludzie mogą się zbliżyć do siebie tylko do pewnej granicy, a każdy kolejny krok, by podejść bliżej, oddala ich jeszcze bardziej. Jakże bym chciała, żeby nasze zbliżenie nie miało granic, końca… To właśnie, że i ta nadzieja zawiodła, martwi mnie najbardziej… Nie ma już co oszukiwać się dalej… Nie możemy już rozmawiać ze sobą tak otwarcie jak dawniej… Nie możemy chodzić razem za rękę jak dwoje niesfornych towarzyszy… Po co, w imię czego to poświęciliśmy? Po nic!… Chcąc posiąść coś nieistniejącego, straciliśmy to, co istniało… Czy wszystko się skończyło? Nie sądzę. Wiem, że oboje nie jesteśmy dziećmi. Trzeba tylko trochę odpocząć i pobyć z dala od siebie. Aż znowu gwałtownie odczujemy potrzebę zobaczenia się… Idź już, Raifie. Gdy ta chwila nadejdzie, sama cię znajdę; może znów się zaprzyjaźnimy i tym razem postąpimy rozsądniej. Nie będziemy oczekiwać ani wymagać od siebie więcej, niż jesteśmy w stanie dać… Idź już… Tak bardzo chcę być sama…
Odsunęła dłoń od oczu. Patrzyła na mnie niemal błagalnie. Wyciągnęła ramię. Ująłem jej opuszki palców i powiedziałem:
– Żegnaj.
– Nie, nie, nie może tak być… Odchodzisz na mnie zły… Cóżem ci zrobiła? – krzyknęła.
Z wysiłkiem, by zachować spokój, odrzekłem:
– Nie jestem zły, jestem smutny.
– A ja nie jestem smutna? Nie widzisz mnie?… Nie odchodź tak… Chodź!…
Przyciągnęła moją głowę do swojej piersi i pogładziła po włosach. Przyłożyła policzek do mojej twarzy:
– Uśmiechnij się do mnie, a potem idź! – powiedziała.
Uśmiechnąłem się i zasłoniwszy twarz dłonią, wypadłem na zewnątrz.
Na ulicy jąłem iść na oślep. Wokół było pusto, większość sklepów zamknięta. Szedłem w kierunku południowym. Obok mnie przejeżdżały tramwaje i omnibusy o zaparowanych szybach. Szedłem… Zaczęły się posępne domy, brukowane chodniki… Kroczyłem dalej… Rozpiąłem palto, bo było mi gorąco. Dotarłem do krańca miasta. Szedłem dalej… Pod wiaduktami kolejowymi, nad zamarzniętymi kanałami… Szedłem i szedłem. Godzinami. Nie myślałem o niczym. Od zimna mrużyłem oczy i kroczyłem szybko, jakbym biegł. Po obu stronach ciągnęły się regularnie zasadzone sosnowe lasy. Co jakiś czas z gałęzi spadały na ziemię bryły śniegu: pac, pac! Mijali mnie rowerzyści, a z daleka, tętniąc ziemię, przejechał pociąg. Szedłem… Po prawej ujrzałem spore jezioro, a na nim tłum ludzi jeżdżących na łyżwach. Skręciłem między drzewa i podszedłem tam. Las cały był usiany długimi, poplątanymi śladami nart. W zagajnikach ogrodzonych drutem małe sosenki, obciążone śniegiem, drżały jak dzieci w białych pelerynach. W oddali stała drewniana dwupiętrowa gospoda. Na jeziorze dziewczęta w krótkich spódniczkach i chłopcy z podwiniętymi nogawkami ślizgali się bez ustanku. Unosili jedną nogę w górę, wirowali w miejscu, chwytali się za ręce i oddalali za jakiś cypel na drugim końcu. Kolorowe apaszki dziewcząt i jasne włosy chłopców powiewały na wietrze, ciała ich wyginały się w regularnych ruchach to w prawo, to w lewo, a każda postać zdawała się to wydłużać, to kurczyć.
Przyglądałem się temu wszystkiemu. Brnąłem w śniegu po kostki i przyglądałem się wszystkiemu. Ominąłem gospodę i podszedłem pod drzewa po przeciwnej stronie. Przypomniałem sobie, że już kiedyś tu byłem, ale za nic nie mogłem przypomnieć sobie kiedy i co to za miejsce. Kilkaset metrów od gospody, na niewielkim wzniesieniu, stało kilka sędziwych drzew. Zatrzymałem się tam. Znów zacząłem obserwować tłum na jeziorze.
Szedłem już chyba z cztery godziny. Nie zdawałem sobie sprawy, czemu zboczyłem z drogi, czemu nie zawróciłem. Gorączka w głowie zelżała, mrowienie u nasady nosa minęło. Tylko w środku czułem straszliwą pustkę. Okres mego życia, który uważałem za najpełniejszy, najważniejszy, nagle opustoszał, stracił wszelki sens. Kurczyło się we mnie, jak u kogoś, kto po spełnieniu najsłodszych marzeń we śnie budzi się do gorzkiej rzeczywistości. Nie byłem na nią naprawdę zły; wcale się nie gniewałem. Byłem tylko smutny. Mówiłem sobie: „Tak nie powinno było być”. Widocznie nie mogła mnie pokochać. Miała rację. Mnie w życiu nikt, nikt nigdy nie kochał. Zresztą kobiety to dziwne stworzenia. Gdy chciałem zebrać wszystkie wspomnienia i wydać sąd, dochodziłem do wniosku, że kobiety nigdy nie potrafią naprawdę kochać. Kobieta nie kocha, gdy mogłaby kochać, tylko martwi się niezaspokojonymi pragnieniami, pragnie naprawić zranione ja, żałuje straconych okazji i to wszystko jawi się jej pod postacią miłości. Szybko jednak zrozumiałem, że myśląc tak, krzywdzę Marię. Nie mogłem jej, mimo wszystko, zaliczać do tego rodzaju stworzeń. Widziałem przecież, jak bardzo ona też cierpiała. Nie mogła się tak martwić tylko z litości dla mnie. I ona gorzała od żalu za czymś, czego szukała i nie znalazła. Ale co to było? Czego brakowało we mnie, a raczej w naszym związku?
Gorzka to rzecz, gdy w chwili, gdy myślimy, że kobieta oddała nam wszystko, widzimy, że tak naprawdę nie dała nam nic; gdy jesteśmy zmuszeni przyznać, że w momencie, kiedy zdawała się nam najbliższa, jest tak odległa, jakby dzieliły nas wszelkie możliwe przestrzenie.
Tak nie powinno było być. Ale, jak powiedziała Maria, nic nie można było na to poradzić; zwłaszcza ja…
Jakież miała prawo tak mi robić? Przez lata wiodłem jakie takie życie, nie dostrzegając w pełni jego pustki, uciekając od ludzi, tłumacząc to sobie dziwactwem natury, po prostu płynąłem z prądem, nie mając nawet pojęcia o życiu, które mogłoby mnie zadowolić. Czułem samotność i martwiłem się nią, ale nie spodziewałem się, że możliwe jest wyzwolenie. Taki był mój stan, gdy pojawiła się Maria, a ściślej mówiąc, jej obraz. Ona nagle wyrwała mnie z mojego cichego, mrocznego świata i powiodła ku światłu i prawdziwemu życiu. Dopiero wtedy zdałem sobie sprawę, że mam duszę. Teraz odchodziła, równie nagle i bez powodu, jak przyszła. Ale dla mnie nie było już powrotu do dawnego snu. Póki będę żył, będę wędrował po różnych miejscach, spotykał ludzi, których język znam i których nie znam, i wszędzie, w każdym, będę szukał jej, Marii Puder, Madonny w futrze. Już teraz wiem, że jej nie znajdę. Ale nie będę mógł nie szukać. Skazała mnie na wieczne poszukiwanie czegoś nieznanego, nieistniejącego. Nie powinna była tego robić…
Nadchodzące lata jawiły mi się jako nie do zniesienia, nazbyt bolesne. Nie znajdowałem powodu, by dźwigać to brzemię. W tym właśnie momencie myśli, jakaś zasłona zdawała się odsłaniać sprzed moich oczu. Przypomniałem sobie, gdzie jestem. To jezioro to Wannsee. Pewnego dnia, jadąc z Marią Puder do Poczdamu, by zwiedzić park pałacu Fryderyka Wielkiego „Sanssouci”, ona wskazała to miejsce przez okno pociągu i powiedziała, że pod tymi drzewami, gdzie teraz stoję, ponad sto lat temu nieszczęsny niemiecki poeta Kleist popełnił samobójstwo wraz ze swą ukochaną.
Co mnie tu sprowadziło? Gdy szedłem na chybił trafił i oko moje padło na te strony, czemu skręciłem od razu? Ba, czemu zaraz po wyjściu z domu obrałem ten kierunek i przyszedłem tu jak na umówione spotkanie? Po rozstaniu z istotą, której ufałem najbardziej na świecie, po wysłuchaniu jej słów, że dwoje ludzi może zbliżyć się do siebie tylko do pewnej granicy, czy przychodząc w miejsce, gdzie ci, co poszli nawet na śmierć razem, opuścili to życie, dawałem jej jakąś odpowiedź? Czy może chciałem tylko przekonać samego siebie, przypomnieć sobie, że na świecie istnieją też miłości, które nie kończą się w pół drogi? Nie wiem. Nie umiem nawet dokładnie stwierdzić, czy w ogóle o tym myślałem. Miejsce, w którym stałem, nagle zaczęło palić mi się pod stopami! Zdawało mi się, że widzę ich, leżących obok siebie – z kulą w piersi kobiety i w głowie mężczyzny. Wydawało mi się, że stąpam po ich krwi, wijącej się w strumyczkach między trawami i łączącej się w małe jeziorko. Ich losy, jak i krew, zmieszały się. I oto leżeli tam, kilka kroków dalej. Wciąż byli razem… Ruszyłem pędem z powrotem tą samą drogą, którą przyszedłem…
Z dołu, z jeziora, dobiegały śmiechy. Pary, trzymające się za biodra, krążyły bezustannie, jakby wyruszyły w nie kończącą się podróż. Z otwierających się co chwila drzwi gospody biła na zewnątrz muzyka i tupot nóg. Ci, co zmęczyli się ślizganiem, wspinali się na wzniesienie i szli do gospody, by pewnie rozgrzać się grogiem i trochę potańczyć.
Bawili się. Żyli. I ja rozumiałem, że zamykając się we własnej głowie i we własnej duszy, nie jestem od nich wyższy, lecz niższy. Czułem, że odłączenie się od masy, jak dotąd sądziłem, nie jest oznaką wyjątkowości, nadmiaru, lecz kalectwem. Ci ludzie żyli tak, jak trzeba żyć na świecie, wypełniali swe obowiązki, dodawali coś do życia. Czym byłem ja? Czymże była moja dusza, jeśli nie tym, co toczyło mnie jak robak w drzewie? Drzewa te, śnieg okrywający ich gałęzie i pnie, ten drewniany budynek, ten gramofon, to jezioro i tafla lodu na nim, i wreszcie ci wszyscy różni ludzie – każdy z nich zajęty był zadaniem, jakie dało im życie. Każdy ich ruch miał znaczenie, znaczenie niewidoczne na pierwszy rzut oka. Ja zaś kołysałem się jak koło wozu, które wyskoczyło z osi i toczy się luzem, i próbowałem wyciągnąć z tego dla siebie jakieś przywileje. Byłem z pewnością najniepotrzebniejszym człowiekiem na świecie. Życie, tracąc mnie, nic by nie straciło. Nikt niczego ode mnie nie oczekiwał i ja też niczego nie oczekiwałem od nikogo.