«Może nie było potrzeby, żeby mi Pan to mówił. Ale skąd Pan może wiedzieć? Dopiero się poznaliśmy. Lepiej być ostrożnym… Nie mam w życiu tyle doświadczenia co Pan. Poznałem bardzo mało ludzi i zawsze żyłem sam ze sobą. Widzę, że choć szliśmy różnymi drogami, oboje doszliśmy do tego samego wniosku: oboje szukamy człowieka, swojego człowieka… Jeśli znajdziemy go w sobie nawzajem, będzie to coś cudownego… To jest najważniejsze, reszta schodzi na drugi plan… Jeśli chodzi o relacje damsko-męskie, może być Pan pewien, że nigdy nie byłem osobą z gatunku, którego się Pan obawia. Co prawda nie mam za sobą żadnych przygód, ale nawet nie przyszło mi do głowy, żebym mógł pokochać kogoś, kogo nie szanuję tak jak siebie i nie uważam za równie silnego. Przed chwilą mówił Pan o poniżaniu. To, że mężczyzna może na to pozwolić, jest dla mnie zaprzeczeniem własnej osobowości, prawdziwym poniżeniem samego siebie. Tak jak Pan, bardzo kocham naturę, mogę nawet powiedzieć, że im bardziej trzymałem się z dala od ludzi, tym bardziej zbliżałem się do natury. Mój kraj jest jednym z najpiękniejszych miejsc na świecie. Wiele cywilizacji, o których czytamy w historii, powstało i upadło właśnie tam. Leżąc pod drzewami oliwnymi mającymi dziesięć, piętnaście wieków, myślałem o ludziach, którzy niegdyś zbierali ich owoce. W górach pokrytych sosnami, w miejscach, które wydawały się nietknięte ludzką stopą, natrafiałem na marmurowe mosty, rzeźbione kolumny. Były towarzyszami mojego dzieciństwa, tematem moich marzeń. Od tamtej pory stawiam naturę i jej logikę ponad wszystko. Zostawmy więc, niech nasza przyjaźń toczy się naturalnym torem. Nie próbujmy nadawać jej sztucznych kierunków, nie krępujmy jej z góry powziętymi postanowieniami!»
Maria uderzyła palcem wskazującym w moją dłoń leżącą na stole.
«Nie jest pan takim dzieckiem, za jakie pana miałam!» – powiedziała. Jej oczy, niepewne i lękliwe, błądziły po mnie. Wysunęła nieco dolną wargę, która i tak była dość duża, i w ten sposób upodobniła się do małej dziewczynki, która ma się rozpłakać. Jej oczy, wbrew temu, były zamyślone i badawcze. Dziwiłem się, jak bardzo zmieniał się wyraz jej twarzy w krótkim czasie.
«Może mi pan opowiedzieć wiele rzeczy o swoim życiu, swoim kraju, drzewach oliwnych!» – zaczęła. «Ja opowiem panu o swoim dzieciństwie i o tym, co pamiętam o ojcu. Na pewno nie zabraknie nam tematów do rozmowy… Ale tu jest taki hałas. Pewnie dlatego, że sala jest pusta… Biedacy chcą chociaż swoją muzyką rozweselić właściciela… Ach, gdyby pan wiedział, co to za jedni są właściciele takich miejsc!»
«Czy są bardzo ordynarni?»
«A jakże! To też jedna z okazji, by poznać mężczyzn z bliska. Na przykład nasz właściciel Atlantyku to bardzo uprzejmy człowiek. Nie tylko wobec klientów, ale wobec każdej kobiety, z którą nie ma interesów… Jestem pewna, że gdybym nie pracowała w jego kabarecie, zalecałby się do mnie jak baron i oczarowałby mnie swoją elegancją. Ale wobec ludzi, od których bierze pieniądze, zmienia się nagle i nazywa to chyba „etyką zawodową”. Lepiej by powiedział „etyką zysku”. Bo jego chamstwo, sięgające niekiedy bezduszności i braku wychowania, wynika nie tyle z chęci utrzymania powagi zakładu, ile ze strachu, że go oszukają. Ten człowiek, który zapewne jest dobrym ojcem rodziny i uczciwym obywatelem, gdyby pan zobaczył, jak żąda od nas sprzedaży nie tylko głosu, uśmiechu, ciała, ale i człowieczeństwa – wzdrygnąłby się pan…»
Przerwałem jej, wiedziony odległym skojarzeniem:
«Kim był pani ojciec?» – zapytałem.
«Czy już nie mówiłam? Był adwokatem. Dlaczego pan pyta? Czy zastanawia pana, jak wpadłam w takie położenie?»
Milczałem.
«Widać, że Niemcy jeszcze pan dobrze nie zna. Nie ma w moim położeniu nic nadzwyczajnego. Uczyłam się za pieniądze, które zostawił ojciec. Nie było nam źle. Podczas wojny pracowałam jako pielęgniarka. Potem chodziłam do akademii. Nasze skromne dochody przepadły przez inflację. Musiałam zarabiać. Nie narzekam na to. Praca wcale nie jest zła… Dokucza mi to, że nie pozwala się nam pracować bez upodlania dusz… A poza tym męczy mnie konieczność obcowania z pijakami i ludźmi spragnionymi ludzkiego mięsa. Czasami mają takie spojrzenia… Nie nazwę tego tylko zwierzęcością… Gdyby było tylko tyle, byłoby jeszcze naturalne… To coś gorszego niż zwierzęcość… To zwierzęcość zmieszana z ludzką obłudą, przebiegłością, nędzą… Obrzydliwe…»
Rozejrzała się. Orkiestra jeszcze spotęgowała hałas. Jakaś pulchna kobieta w bawarskim stroju, z włosami jak wiechy kukurydzy, śpiewała na całe gardło wesołe górskie melodie, wydając z gardła dziwne dźwięki i obracając się wokół.
Maria rzekła: «Chodźmy, usiądźmy gdzieś w cichym miejscu… Jest jeszcze wcześnie!» Potem spojrzała mi uważnie w twarz: «Czy może pana nudzę?… Ciągle mówię i włóczę pana od rana z miejsca na miejsce. To niedobrze, że kobiety są takie natrętne… Mówię poważnie. Jeśli się pan nudzi, puszczę pana wolno!»
Chwyciłem ją za ręce. Długo nie odpowiadałem. Nie patrzyłem też na jej twarz. Dopiero gdy byłem pewien, że zrozumiała, co się we mnie dzieje, rzekłem: «Jestem pani wdzięczny!»
«Ja też panu!» – odparła i cofnęła dłonie.
Gdy wyszliśmy na ulicę, powiedziała: «Chodźmy, pójdziemy do kawiarni niedaleko stąd! To bardzo przyjemne miejsce. Zobaczy pan niezwykłych ludzi.»
«Do Romanisches Kaffee?»
«Tak, zna je pan? Był pan?»
«Nie, słyszałem!»
Roześmiała się: «Od kolegów, którzy pod koniec miesiąca zostają bez grosza?»
Uśmiechnąłem się i spojrzałem przed siebie.
Słyszałem, że ta kawiarnia, zawsze odwiedzana przez artystów, po jedenastej w nocy wypełnia się starszymi kobietami, żądnymi przyjemności, ciekawskimi młodymi i bogatymi, a także że o tej porze przychodzi tam wielu gigolo z różnych narodowości i w różnym wieku, próbując się przypodobać.
Ponieważ było jeszcze wcześnie, w kawiarni byli tylko młodzi artyści. Siedzieli grupkami i głośno dyskutowali. Weszliśmy po schodach między kolumnami na górne piętro. Z trudem znaleźliśmy wolny stolik.
Dookoła nas siedzieli młodzi malarze, naśladujący Francuzów, w czarnych kapeluszach z szerokim rondem i długich włosach, oraz literaci z fajkami w ustach, wypełniający bez przerwy strony długimi paznokciami.
Do naszego stolika podszedł z daleka, dając znaki, wysoki, jasnowłosy młodzieniec z bokobrodami sięgającymi ust. «Pozdrowienia dla Madonny w futrze!» – zawołał, ujął głowę Marii w dłonie i pocałował ją najpierw w czoło, potem w policzki.
Wbiłem wzrok w ziemię i czekałem. Rozmawiali o tym i owym. Najwyraźniej wystawiali obrazy na tej samej wystawie. W końcu młodzieniec mocno uścisnął i potrząsnął dłonią Marii, a do mnie rzucił: «Do widzenia, młody panie!» – i oddalił się, składając mi zapewne artystyczny ukłon.
Wciąż patrzyłem przed siebie. Kobieta zapytała: «O czym myślisz?»
«Przeszła pani na „ty”, czy pani wie?»
«Tak… Nie chce pan?»
«Jak to? Dziękuję!»
«Ach! Tyle pan dziękuje!»
«My, ludzie Wschodu, jesteśmy bardzo uprzejmi… Wie pani, o czym myślałem? Ten mężczyzna panią pocałował, a ja wcale nie byłem zazdrosny.»
«Naprawdę?»
«I zastanawiam się, dlaczego nie byłem zazdrosny.»
Długo patrzyliśmy sobie w oczy. Patrzyliśmy z ufnością, szukając się nawzajem.
«Niech mi pan opowie trochę o sobie!» – powiedziała.
Kiwnąłem głową na znak zgody. Przez cały dzień planowałem, że opowiem jej wiele rzeczy. Ale żadna z nich nie przychodziła mi do głowy; przez myśl przechodziły mi zupełnie nowe sprawy. W końcu zdecydowałem się i zacząłem mówić, co ślina na język przyniesie. Nie opowiadałem niczego konkretnego; mówiłem o swoim dzieciństwie, o służbie wojskowej, o książkach, które czytałem, o marzeniach, jakie snułem, o naszej sąsiadce Fahriye i o znanych mi rozbójnikach. Strony mojej osobowości, których do tej pory bałem się wyjawić nawet przed sobą, bez mojej wiedzy wychodziły z ukrycia i obnażały się. Ponieważ po raz pierwszy mówiłem komuś o sobie, chciałem ukazać się w całej nagości, niczego nie tuszując. Dokładałem tak wielkich starań, żeby nie kłamać, nie fałszować siebie, niczego nie zmieniać, że czasem posuwałem się za daleko i tak uwydatniałem punkty świadczące na moją niekorzyść, że przez to znów odbiegałem od prawdy.
Wspomnienia i długo tłumione uczucia, wiecznie uciszane emocje płynęły na zewnątrz jak rzeka, rosnąc, wezbierając, przyspieszając. Gdy widziałem, z jaką uwagą mnie słucha, jak wodzi oczami po mojej twarzy, jakby chcąc zrozumieć i te strony, których nie potrafię ubrać w słowa, otwierałem się jeszcze bardziej. Czasem kiwała powoli głową, jakby potwierdzając, czasem otwierała lekko usta ze zdziwienia. Gdy się unosiłem, głaskała mnie po dłoni, a gdy moje słowa nabierały tonu skargi, uśmiechała się czule.
W pewnej chwili, jakby popchnięty nieznaną siłą, urwałem i spojrzałem na zegarek. Za dziesięć jedenasta. Przy sąsiednich stolikach nie było już nikogo. Zerwałem się z miejsca i zawołałem: «Ale spóźni się pani do pracy!»
Próbowała się otrząsnąć. Ścisnęła moje dłonie mocniej, wyprostowała się bez pośpiechu i rzekła: «Ma pan rację!» Dodając, poprawiając beret na głowie: «Jak pięknie rozmawialiśmy!»
Odprowadziłem ją pod sam bar Atlantyk. Po drodze prawie nie rozmawialiśmy. Oboje byliśmy zamyśleni i przepełnieni, jakbyśmy chcieli wchłonąć w siebie wrażenia tego wieczoru. Pod koniec drogi poczułem, że moje ciało drży.
«Przeze mnie nie poszła pani do domu po futro, będzie pani marznąć!» – powiedziałem.
«Przez pana?… No tak… Przez pana… Ale to moja wina… Nieważne… Chodźmy szybko!»
«Mam poczekać, żeby odprowadzić panią z powrotem do domu?»
«Nie, nie… W żadnym razie… Spotkamy się jutro!»
«Jak pani woli!»
Może żeby się nie zmarznąć, przysunęła się do mnie jeszcze bliżej. Gdy podeszliśmy do oświetlonych drzwi, zatrzymała się, wysunęła rękę z mojego ramienia i wyciągnęła dłoń. Wyglądała, jakby rozmyślała o czymś niezwykle poważnym. Pociągnęła mnie w kąt przy ścianie. W końcu pochyliła się w moją stronę, wbiła wzrok w chodnik i powiedziała szybko, szeptem: «A więc nie jest pan o mnie zazdrosny? Tak bardzo mnie pan kocha?» Nagle podniosła oczy i zaczęła mi się przyglądać z ciekawością. W tej chwili poczułem, że ściska mnie w piersi i zasycha w gardle, bo nie mogłem znaleźć słów, by wyrazić, co czuję. Bałem się, że każde słowo, nawet każdy dźwięk, który wydobędzie się z moich ust, zepsuje, zamąci moje szczęście. Ona wciąż patrzyła mi w twarz, teraz już trochę z lękiem. Zauważyłem, że z bezradności łzy napływają mi do oczu. Wtedy na jej twarzy pojawiło się odprężenie. Zamknęła na chwilę oczy, jakby odpoczywała. Potem ujęła moją głowę i pocałowała mnie raz w usta, odwróciła się i bez słowa, powoli odeszła, wchodząc do środka.
Wróciłem do pensjonatu prawie biegnąc. Chciałem o niczym nie myśleć, niczego nie pamiętać. Wydarzenia tego wieczoru były tak cenne, że bałem się ich dotknąć nawet wspomnieniem. Tak jak przed chwilą bałem się, że jakiś mały dźwięk z moich ust zepsuje atmosferę tamtej niewyobrażalnej chwili szczęścia, tak teraz obawiałem się, że każde poruszenie wyobraźni zaszkodzi niezwykłym zdarzeniom tych kilku godzin i ich bezprecedensowej harmonii.
Ciemny, schodowy pensjonat wydał mi się bardzo uroczy, a wszystkie zapachy wypełniające korytarze – przyjemne.
Odtąd zaczęliśmy spotykać się codziennie i razem spacerować. Nie wyczerpaliśmy tematów do rozmów tego pierwszego wieczoru. Ludzie, których spotykaliśmy, widoki – wszystko to dawało nam okazję, by dzielić się myślami i stwierdzać, jak bardzo są do siebie podobne. Ta bliskość umysłów była wynikiem myślenia w ten sam sposób we wszystkich kwestiach; co prawda, pewną rolę odgrywało tu także to, że jedna strona była z góry gotowa przyjąć i przyswoić sobie poglądy drugiej. Ale czy szukanie okazji, by uznać każde przekonanie drugiej osoby za słuszne i je zaakceptować, też nie jest oznaką duchowego pokrewieństwa?
Najczęściej chodziliśmy do muzeów i galerii obrazów. Objaśniała mi obrazy starych i nowych mistrzów, dyskutowaliśmy o ich wartości. Kilka razy poszliśmy ponownie do ogrodu botanicznego, a jeden czy dwa wieczory spędziliśmy w operze. Ponieważ jednak trudno jej było wychodzić stamtąd o dziesiątej, wpół do jedenastej i iść do pracy, zrezygnowaliśmy z wizyt w operze. Potem, pewnego dnia, powiedziała mi: «Nie chcę chodzić do opery nie tylko ze względu na czas, ale i z innego powodu. Śpiewanie potem w Atlantyku wydaje mi się najśmieszniejszym, najbardziej trywialnym zajęciem na świecie.»
Do fabryki chodziłem już tylko przed południem. Z mieszkańcami pensjonatu prawie przestałem się widywać. Frau Heppner od czasu do czasu przekomarzała się: «Chyba ktoś nam pana sprzątnął!», ale ja tylko się uśmiechałem i nie ciągnąłem rozmowy. Szczególnie zależało mi, żeby Frau van Tiedemann niczego nie usłyszała. Maria może nie widziałaby w tym przeszkody, ale ja, być może z przyzwyczajenia wyniesionego z Turcji, uważałem, że tak trzeba.
A przecież nie było niczego do ukrywania. Od pierwszego wieczoru nasza przyjaźń pozostawała w granicach, które sobie wyznaczyliśmy, a scena sprzed Atlantyku nie została przez żadne z nas przywołana. Na początku zbliżała nas raczej ciekawość. Zastanawialiśmy się: co jeszcze jest? i bardzo dużo rozmawialiśmy. Później ciekawość zastąpił nawyk. Jeśli z jakichś powodów nie mogliśmy się spotkać przez dwa, trzy dni, bardzo nam siebie brakowało. Kiedy się spotykaliśmy, cieszyliśmy się jak dzieci, które się rozstały, i chodziliśmy trzymając się za ręce.
Bardzo ją kochałem. Czułem, że mam w sobie tyle miłości, że mógłbym pokochać cały świat, i uważałem się za szczęśliwego, że w końcu mogłem ją gdzieś ulokować. Było pewne, że i ona mnie lubi, że mnie szuka. Ale nigdy nie dawała okazji, by przenieść naszą przyjaźń na inne tory.
Pewnego dnia, gdy spacerowaliśmy po Grünewald, lesie pod Berlinem, zarzuciła mi rękę na szyję i szła, opierając się na mnie. Jej ręka zwisająca z mojego ramienia kołysała się lekko, a kciuk poruszał się, jakby rysował w powietrzu kółka. Kierowany pragnieniem, którego powstania nie rozumiałem, chwyciłem tę dłoń i pocałowałem ją w środek. Natychmiast, łagodnym ale stanowczym ruchem, cofnęła rękę. Nie rozmawialiśmy o tym i kontynuowaliśmy spacer. Jednak jej powaga w tamtej chwili była tak wyraźna i silna, że powstrzymała mnie przed ponownym uleganiem takim uczuciom.
Czasem rozmawialiśmy o sprawach miłości. Gdy widziałem, jak obojętnie, jakby to było coś odległego, analizuje ten temat, czułem w sobie dziwny ucisk. Tak, zgodziłem się na wszystko, przyjąłem wszystkie jej warunki. Mimo to czasem zręcznie kierowałem rozmowę na nas samych i próbowałem analizować naszą przyjaźń. Moim zdaniem nie było czegoś takiego jak odrębne, abstrakcyjne pojęcie miłości. Wszystkie rodzaje miłości i sympatii, jakie przejawiają się między ludźmi, były rodzajem miłości. Zmieniały tylko nazwę i formę w zależności od sytuacji. Nie nazywanie miłości między mężczyzną a kobietą jej prawdziwym imieniem było niczym innym jak oszukiwaniem samego siebie.
Wtedy Maria śmiała się, potrząsając palcem wskazującym: «Nie, przyjacielu, nie! Miłość to wcale nie jest ta prosta sympatia, którą pan opisuje, ani nawet miłość, która czasem może być głęboka. To coś zupełnie innego, takie uczucie, którego nie umiemy analizować, nie wiemy, skąd przychodzi i pewnego dnia dokąd ucieka. Tymczasem przyjaźń jest trwała i oparta na porozumieniu. Możemy wskazać, jak się zaczęła, a jeśli się psuje, możemy przeanalizować przyczyny. Miłość natomiast nie poddaje się analizie. Pomyśl pan: na świecie jest wiele osób, które wszyscy lubimy, na przykład ja mam wielu przyjaciół, których naprawdę kocham. (Mogę powiedzieć, że Szanowny Pan jest na czele tej listy.) Czyż jestem zakochana we wszystkich tych ludziach?»
Ja obstawałem przy swoim: «Tak – powiedziałem. – Pani naprawdę kocha najbardziej ukochaną osobę, a pozostałe po trosze też!»
Maria odpowiedziała mi zupełnie niespodziewanie: «Więc dlaczego pan mówił, że nie jest pan o mnie zazdrosny?»
Nie mogąc znaleźć odpowiedzi, pomyślałem przez chwilę, a potem spróbowałem wyjaśnić: «Człowiek, który ma w sobie prawdziwą zdolność kochania, nigdy nie może ograniczyć tej miłości do jednej osoby i nie może oczekiwać tego od nikogo. Im więcej ludzi kochamy, tym bardziej i silniej kochamy tę jedną, prawdziwie ukochaną osobę. Miłość nie maleje, gdy się rozprzestrzenia.»
«Myślałam, że ludzie Wschodu myślą inaczej!»
«Ja tak nie myślę.»
Maria utkwiła wzrok w jednym punkcie i zamyśliła się na długo, po czym rzekła: «Miłość, której ja oczekuję, jest inna! Jest poza wszelką logiką, nie do opisania, o nieznanej naturze. Kochać i lubić to co innego, a pragnąć – pragnąć całym sercem, całym ciałem, wszystkim – to co innego… Dla mnie miłość to właśnie to pragnienie. Nieodparte pragnienie!»
Wtedy, jakbym ją przyłapał, z pewnością siebie powiedziałem: «To, co pani mówi, jest kwestią chwili. Miłość, zainteresowanie, które już w nas tkwią, z niewyjaśnionych powodów, w nieokreślonym momencie nagle się kumulują, zagęszczają. Jak promienie słońca, które delikatnie grzeją, po przejściu przez soczewkę zbierają się w jednym punkcie i zaczynają palić, tak i ta miłość, której siła się potęguje, ogarnia panią i rozpala. Nie należy myśleć, że to coś, co przychodzi nagle z zewnątrz. To tylko gwałtowne nasilenie się uczuć, które już w nas istnieją, tak silne, że nas zaskakuje.»
Przerwaliśmy tę dyskusję, ale wracaliśmy do niej później. Czułem, że ani moje słowa, ani jej poglądy nie są w stu procentach trafne. Nami obojgiem, mimo że chcieliśmy być wobec siebie jak najbardziej otwarci, kierowały jakieś ukryte, niejasne myśli i pragnienia, które nie podlegały naszej kontroli. Nieważne, jak wiele było punktów wspólnych, istniały też różnice, a jeśli jedna strona łatwo dostosowywała się do drugiej, to tylko ze względu na cel, który uważała za ważniejszy. Nie baliśmy się obnażać nawet najskrytszych zakamarków naszych dusz i dyskutować o nich; mimo to były strony, których nie poruszaliśmy, bo sami nie wiedzieliśmy dokładnie, czym one są; ale przeczucie szeptało mi, że właśnie te aspekty są istotne.
Ponieważ nigdy dotąd nie spotkałem osoby tak mi bliskiej, nade wszystko pragnąłem ją zachować. Ostatecznym celem wszystkich moich pragnień było może posiąść ją całkowicie, bez reszty, z całym jej materialnym i duchowym bytem, ale ze strachu, że stracę to, co już zdobyłem, bałem się spojrzeć w stronę tego celu; pozostawałem bezczynny jak człowiek, który boi się, że najmniejszy ruch spłoszy cudownie pięknego ptaka, którego obserwuje i chce złapać.
Mrocznie przeczuwałem, że ta bierność, to wahanie oparte na strachu, są jeszcze bardziej szkodliwe, że w relacjach międzyludzkich nie można trwać jak skamieniały w jednym punkcie, że każdy krok nie wykonany naprzód cofa człowieka, a chwile, które nie zbliżają, nieuchronnie oddalają; czułem, że w moim wnętrzu zaczyna się zakorzeniać niepokój, który tli się cicho, ale z dnia na dzień rośnie.
Ale żeby postępować inaczej, musiałbym być innym człowiekiem. Wiedziałem, że bez przerwy krążę wokół sedna, ale nie znałem dróg prowadzących do tego punktu i nie mogłem ich znaleźć. Moja dawna nieśmiałość i skrępowanie zniknęły. Nie zamykałem się w sobie, przeciwnie, być może w nieco przesadny sposób obnażałem swoją duszę; ale zawsze pod warunkiem, że nie dotknę tego głównego punktu…