Hyeongsik nieustannie, niczym zaklęcie, utyskiwał na niedostatek własnej wiedzy i ogłady. Prawdziwie bolał nad swym brakiem – lecz uczniowie z początku brali to za skromność, zwykłą kurtuazję. Ostatnimi czasy jednak uwierzyli, że jego utyskiwania są szczere. I właśnie dlatego przestali darzyć jego słowa dawnym kredytem zaufania. „Jestem nieukiem, brak mi ogłady” – te słowa Hyeongsika poczytywali za wyraz bojaźni, za przeprosiny. A przecież mówił je w całkiem innym duchu. Nawet jeśli istotnie wiedzy i ogłady mu brakowało, wcale nie obawiał się, że dorówna mu frakcja Huigyeong. Hyeongsik patrzył na Huigyeonga i jego towarzyszy jak na dzieci. Choćby zaciskali pięści i pędzili co sił w nogach, nie dogoniliby go prędzej niż za sześć, siedem lat. Hyeongsik był przekonany, że w całym Joseonie to on jest prekursorem, człowiekiem o najpostępowszych ideach. I pod tą skromną powierzchownością kryła się w istocie pycha i buta względem rodaków. Czytał zachodnią filozofię, czytał zachodnią literaturę. Znał Rousseau – jego Wyznania i Emila; znał Szekspira – Hamleta; znał Fausta Goethego i Zdobywanie chleba Kropotkina. Czytywał artykuły polityczne i krytyki literackie w nowo wydawanych pismach; zdarzyło mu się nawet zdobyć nagrodę w konkursie powieściowym w japońskim periodyku. Wiedział, kim jest Tagore, przeczytał biografię Ellen Key. Rozmyślał o wszechświecie i o życiu. Był pewien, że posiada własny pogląd na życie, wszechświat, religię, sztukę – i własne, osobne zdanie o wychowaniu. Gdy jechał zatłoczonym tramwajem i patrzył na tłum ludzi rojący się przed oczami, myślał: „Ja wiem to, czego oni nie wiedzą; noszę w sobie idee, których oni nie mają” – i doznawał dumnej radości. A zarazem czuł misję prekursora: „Kiedyż zdołam ich nauczyć choć tyle, co ja?” – i samotność, i ból prekursora, którego spośród dwudziestu milionów rodaków ledwie garstka rozumie i pojmuje jego myśli. Próbował policzyć przyjaciół, zdolnych zrozumieć to, co mówi. Nie doliczył się nawet dziesięciu na palcach jednej ręki. Ta garstka – oto jedyni prekursorzy w Joseonie, którzy pojmują nową cywilizację; to oni mają prowadzić i uczyć cały naród. A to, że przez ostatnie cztery lata zdołał wydźwignąć Huigyeonga i parę innych osób na swój poziom – to napełniało go niewysłowionym zadowoleniem. Owszem, wobec niego wciąż byli dziećmi, ale wobec innych – dorośli, prawdziwi prekursorzy. Uważał, że w całym Joseonie – mimo mnóstwa szkół i uczniów – nie ma drugiej takiej grupy jak ta Huigyeonga. A spośród wszystkich pedagogów on jeden pojmuje nową cywilizację i posiada zdolność ogarnięcia wzrokiem całej przyszłości Joseonu. Setki nauczycieli w Seulu – wszyscy, jego zdaniem, nie mają pojęcia o istocie wychowania Koreańczyków; uczą arytmetyki jak maszyny, jak maszyny uczą japońskiego. To dlatego Hyeongsik żywił nieustanne niezadowolenie wobec kręgów oświatowych Joseonu. Przez kilka miesięcy krzątał się, by założyć Gyeongseonggyoyukhoe – Stowarzyszenie Oświatowe w Seulu – właśnie po to, by przez taką instytucję głosić swe ideały wychowawcze.
Inni nauczyciele bynajmniej nie uważali Hyeongsika za kogoś o tak niezwykłej wiedzy i umysłowości; niektórzy nie stawiali go nawet na równi z sobą. Bo też w jego słowach i czynach nie było nic szczególnie wybitnego. Nawet te prawdy, które on głosił z zapałem, jakby były największymi objawieniami, nie poruszały słuchaczy. Jego osobliwością było to, że sypał angielskimi słowami, nagminnie cytował imiona zachodnich sław i ich powiedzenia, wygłaszając długie tyrady, których sensu nikt dobrze nie pojmował. Jego mowy i pisma sprawiały wrażenie dosłownego przekładu z zachodnich książek. Sam utrzymywał, że tylko taki język – a nie inny – zdolny jest wyrazić głębokie i subtelne myśli. A gdy inni nie szli za jego zdaniem, tłumaczył to tym, że brak im sił, by pojąć jego idee – i oburzał się w osamotnieniu. Trzeba rzec sprawiedliwie: Hyeongsik był nieco postępowszy od innych nauczycieli; miał też szczerość intencji, by wprowadzać w czyn to, w co wierzył. Lecz nie umiał czytać w sercach ludzkich. Zdawało mu się, że wszyscy mają serca podobne do jego własnego – że to, co jemu wydaje się dobre, gdy tylko inni to pojmą, i im wyda się dobre. Krótko mówiąc, był człowiekiem subiektywnym, człowiekiem idei, nie zaś człowiekiem rzeczywistości.
Minione cztery lata jego pracy nauczycielskiej były pasmem niepowodzeń. Przedstawiał w szkole różne swoje pomysły, ale prawie żaden nie został przyjęty. Próbował na różne sposoby uczyć i wychowywać uczniów, ale przeważnie spotykał się z obojętnością, a już o wprowadzeniu w życie jego zamysłów nie było mowy. Hyeongsik bywał z tego powodu oburzony i popadał w rozpacz. Lecz nie przypisywał tego własnej niedoskonałości; pocieszał się, że ludzie nie dorośli jeszcze do jego wzniosłych idei, i nazywał to goryczą prekursora. Nie utrzymywał jednak, że inni nie przyjmują jego pomysłów, bo ich nie pojmują. Jego zdaniem, w oczach innych jego koncepcje były po prostu niewykonalne, a nawet gdyby je wcielić, byłyby nieskuteczne. Z czasem jednak wielu przyznało, że Hyeongsik ma sporą wiedzę, że czytał wiele trudnych ksiąg i myśli dość głęboko. Dlatego żartem, niby to w pochwale, nazywano go „myślicielem” lub „filozofem”. Lecz w tych przezwiskach kryła się głównie kpina: „Siedź sobie w myślach – do praktyki się nie nadajesz”. Hyeongsik słyszał te przezwiska, uśmiechał się z wyższością: „Wy to wiecie, co znaczy »myśliciel«, co znaczy »filozof?” – a jednak nie całkiem mu one przeszkadzały.
🙝 🙟
Hyeongsik wszedł do pokoju nauczycielskiego. Dzwonek już dawno zadzwonił; nauczyciele rozeszli się do klas. Tylko Bae Hak-gam siedział sam, paląc papierosa. Spojrzał przelotnie na Hyeongsika i odwrócił głowę. Hyeongsika nagle ogarnęła irytacja, ale milcząc wziął piórnik i książkę i wszedł na piętro, do klasy czwartej rocznika. Hyeongsik powiedział:
– Przepraszam za spóźnienie – i obrzucił klasę spojrzeniem, jakby uradowanym.
Huigyeong zerknął na Hyeongsika, uśmiechnął się i pochylił głowę. Inni też uśmiechali się szeroko, patrząc na Hyeongsika; niektórzy oglądali się na siebie. Kim Jong-ryeol siedział sam, nie uśmiechając się, statecznie.
Hyeongsik rozłożył książkę na biurku, usiadł na krześle i spojrzał na wszystkich podejrzliwie. W piersi czuł nieznośną przykrość. Coś było nie tak z zachowaniem uczniów. Dotąd się to nie zdarzało. Dziś w ich postawie dostrzegł cień kpiny z siebie. Uśmiechnął się jednak i rzekł:
– Czemu się śmiejecie, patrząc na mnie?... Zaczynajmy. Rozdział osiemnasty... Kim, proszę czytać.
Uczniowie, jakby nie mogąc wytrzymać, parsknęli chóralnym śmiechem: „Cha!” Kładli czoła na biurkach, chichotali, krztusząc się. Ich plecy drgały. Hyeongsik poczerwieniał. Wstydził się, gniewał i smucił zarazem. Chciał tupać nogami i karcić, chciał też wybuchnąć głośnym płaczem. Zerwał się gwałtownie i zawołał surowym głosem:
– Co to ma znaczyć? Co za maniery! – Wytrzeszczył oczy, ale głos mu zadrżał.
Wszyscy przestali się śmiać i wyprostowali się na krzesłach. Huigyeong pochylił głowę nisko i zaczął coś bazgrać ołówkiem na biurku. Kim Jong-ryeol siedział niewzruszenie, jakby nieświadomy. Hyeongsik nie miał ochoty uczyć. Serce waliło mu młotem, brakowało tchu. Czuł się upokorzony, że ci, których uczył przez cztery lata, oddając im całą duszę, teraz go znieważają. Z sąsiedniej klasy dobiegał głos wykładającego matematykę; nagle ucichł, gdy rozległ się śmiech uczniów i podniesiony głos Hyeongsika – najwyraźniej podsłuchiwali, co dzieje się u nich. Hyeongsik zawołał:
– Co się stało? Niech ktoś powie! Co to za zachowanie? Mówcie!
Wszystkie spojrzenia skierowały się na Kima Jong-ryeola. Huigyeong pochylił głowę jeszcze niżej, machał nogą i pisał ołówkiem jakieś znaki. Kim Jong-ryeol powstał. Uczniowie wodzili wzrokiem to za Hyeongsikiem, to za Jong-ryeolem, uśmiechając się kpiąco, trącając się łokciami. Niektórzy szeptali między sobą. Hyeongsik czuł, jak włosy stają mu dęba. Jong-ryeol odchrząknął, niczym mówca, i rzekł, mierząc Hyeongsika wzrokiem:
– Panie profesorze, chciałbym zadać jedno pytanie.
Hyeongsik aż się wzdrygnął na słowo „pytanie”. Zebrał się jednak na odwagę – niech będzie, co chce. Spojrzał na Jong-ryeola.
– Jakie pytanie?
– Gdzie pan był ostatnio? – odpowiedział Jong-ryeol i usiadł. To właśnie miałem na myśli pytając.
Wszystkie oczy zwróciły się na usta Hyeongsika. Ten rzekł:
– Owszem, byłem w Pjongjangu. I co z tego?
– Po co? – zapytał któryś z uczniów półgłosem, a inny dorzucił: – Z kim?
Uczniowie znów zachichotali. Jeszcze inny spytał: – Za kim pan pojechał?
Hyeongsik zrozumiał wszystko. Jong-ryeol znów wstał:
– W jakiej sprawie był pan w Pjongjangu? Widząc, że opuszcza pan zajęcia, nietrudno wnioskować, że zaszło coś poważnego, ale...
Hyeongsik zamilkł. Spuścił głowę, zamknął oczy. Stał tak przez chwilę, nie wiedząc, o czym myśli. Uczniowie znów się śmiali. Ktoś szepnął: „Za Gyewolhyang... hi, hi”.
Wtem wszedł Bae Hak-gam:
– Panie Lee, czemu tu tak głośno? Przez pana w innych klasach nie można prowadzić lekcji – spojrzał na uczniów. – Co to za hałasy? – Odwrócił się, by wyjść, gdy nagle z grona uczniów rozległ się okrzyk: – Gyewolhyang!
Bae Hak-gam rzucił Hyeongsikowi gniewne spojrzenie, zamknął drzwi i wyszedł. Hyeongsik podniósł głowę, powiódł wzrokiem po uczniach i rzekł drżącym głosem:
– Czteroletnia więź między nami właśnie się zerwała. Odchodzę. – I wyszedł z klasy.
Zza drzwi dobiegały śmiechy i gwar. Oczy Hyeongsika wypełniły się łzami.
Wszedł do pokoju nauczycielskiego, porwał kapelusz – uciec stąd, dokądkolwiek. Lecz Bae Hak-gam powiedział:
– Niech pan siada – i wskazał krzesło.
Hyeongsik, bezmyślnie, usiadł, wyjął papierosa i zapalił. Bae Hak-gam zapytał:
– Gdzie pan był przez ten czas?
– Byłem w Pjongjangu.
– Pewnie miło pan spędził czas. Piękne widoki w Pjongjangu, prawda?
– Czy pan sobie ze mnie kpi? – Hyeongsik zmierzył go wzrokiem.
Bae Hak-gam uśmiechnął się:
– Ależ nie ma co się tak gniewać. To żaden wstyd, żeby mężczyzna zabawił się z gisaeng... Tyle że myślałem, że pan, taki szlachetny, nie robi takich rzeczy. Nie wiedziałem, że Gyewolhyang to pańska ukochana. Gdybym wiedział wcześniej, nie popełniłbym takiej niezręczności. Po co kryć Gyewolhyang? Moglibyście i takim jak ja dać choć popatrzeć na jej twarz, posłuchać jej głosu. Ha, ha. Szczęściarz z pana.
– Mierzysz innych swoją miarą! Żeby Lee Hyeongsik był taki jak pan...
– Hm, pan oczywiście jest szlachetny, jest święty, jak... jak... – Bae Hak-gam urwał, wzruszając ramionami.
Hyeongsik walnął pięścią w biurko i wybiegł ze szkoły.
🙝 🙟
Hyeongsik wyszedł na boisko. Młodsi uczniowie, pierwszego rocznika, ćwiczyli gimnastykę; spojrzeli na niego. Tęgi nauczyciel wf-u, ocierając pot z czoła chustką, skinął Hyeongsikowi. Hyeongsik miał wrażenie, że wszyscy się z niego śmieją. W oczach nauczyciela gimnastyki, który od zawsze schlebiał Bae Hak-gamowi i był wobec Hyeongsika wrogo nastawiony, dostrzegł wyraźnie kpinę. „Więcej nogą nie postanę w tej szkole” – pomyślał Hyeongsik, wychodząc przez bramę. Lecz na progu zawahał się. Przez cztery lata szkoła była jego domem; uczniowie – rodziną, braćmi, dziećmi, ukochanymi. Porzucać to wszystko na wieki – czuł, że go to boli. Każde źdźbło trawy na boisku, każde drzewo – wszystko było mu bliskie. Ta topola za drabinkami, wysoka na kilkanaście sążni – zasadził ją własnymi rękami w roku, gdy objął posadę. Codziennie podlewał, obrywał z niej robactwo, pielęgnował. Rozrosła się, bujnie ulistwiła, stała się wspaniałym drzewem, dającym cień. Gdy w południe widział ładne uczennice, siedzące w jej cieniu i wesoło rozmawiające, przejmowała go radość. Zdawało mu się, że jego własne serce stało się tą topolą i osłania młode pokolenie. W przerwach sam spacerował w jej cieniu, gładził pień z czułością. Teraz odchodził. Drzewo będzie rosło nadal, w jego cieniu będzie się bawić mnóstwo dzieci – lecz już nikt nie wspomni o nim. Hyeongsik odwrócił głowę i długo patrzył na topolę; smutne łzy popłynęły mu po policzkach. Nie mógł jednak długo stać przed bramą szkoły. Pochylił głowę i skierował się ku skrzyżowaniu w dzielnicy Andong. Dni stawały się coraz gorętsze; po niebie płynęły chmury, ale deszcz nie zapowiadał się. Przechodnie wachlowali się wachlarzami; rikszarze, ociekając potem, ledwie otwierali oczy. Na posterunku policjant w białym mundurze stał w cieniu okapu, dmuchając ustami. Lecz Hyeongsik nie czuł gorąca; co chwila usuwał się przed nadjeżdżającymi rikszami, schodząc w dół zaułkami Andongu.
Jego umysł był w kompletnym chaosie. Myślał o złożeniu podania o zwolnienie ze Szkoły Gyeongseong, ale poza tym nie wiedział, co robić. W głowie mu kipiało. Przez wiele dni wyczerpany psychicznie i fizycznie, teraz, po tym ostrym ciosie w szkole, Hyeongsik czuł się jak w gorączce. Tylko niewysłowiony smutek, ciężki jak tysiące funtów, przygniatał mu głowę.
Zdarzenie w klasie było dla Hyeongsika najważniejszym i najnieszczęśliwszym wypadkiem. Cała jego nadzieja tkwiła w czwartej rocznicy, całe jego szczęście. Dzięki niej nie czuł osamotnienia; w tym monotonnym, szarym życiu znajdował wielką radość. Czwarta rocznica – w pewnym sensie przez te cztery lata była jego majątkiem, jego życiem. I dziełem, któremu oddawał całą duszę. W jego przekonaniu trzydziestu paru uczniów rocznicy miało pozostać na zawsze jego duchowymi braćmi i synami; tak jak on o nich nie zapominał dniem i nocą, tak i oni mieli o nim pamiętać. Myślał, że miłość, którą ich darzy, odwzajemniają mu w równym stopniu.
Lecz to był sen. Hyeongsik nie miał rodziców, rodzeństwa, bliskich przyjaciół – to dlatego tak bardzo ich miłował. Oni zaś, poza nim, mieli rodziców, rodzeństwo, kochanych przyjaciół. Przez te cztery czy pięć lat zdarzało się, że niektórzy uczniowie szli za nim; ale nawet Yi Hui-gyeong, który zdawał się najbardziej oddany, wcale nie darzył Hyeongsika ważnym, serdecznym uczuciem. Hyeongsik tego nie wiedział – pojął dopiero dziś. Dziś dopiero ujrzał siebie wyraźnie w oczach uczniów czwartej rocznicy.
Kiedy człowiek pojmuje, że ten, kogo kochał całą duszą, i o kim sądził, że odwzajemnia tę miłość, nagle go nie kocha – jak wielki jest wówczas jego ból? Pewnie ze wszystkich smutków życia największym jest „zawód miłosny”.
I właśnie w takim stanie był Hyeongsik. Nie zostało mu już nic. Podróż do Pjongjangu – mógłby się z niej wytłumaczyć; ale tłumaczenie się nie było mu teraz potrzebne. Nawet gdyby się wytłumaczył – nie zmieniłoby to prawdy, że uczniowie czwartej rocznicy go nie kochają. Hyeongsik nie smucił się z powodu utraty honoru. Honor jest dla człowieka dopiero trzecią czy czwartą wartością. Hyeongsik utracił korzenie swego istnienia. Utracił grunt pod nogami; unosił się w próżni. Czy uschnie na dobre, czy zapuści gdzieś korzenie i przeżyje – to okaże się w przyszłości.
🙝 🙟
Hyeongsik wrócił do domu, nieprzytomny. Służąca, z nagim torsem, siedziała na werandzie i paliła fajkę. Żebra sterczały na ramionach i łokciach; pomarszczone, wyschłe piersi przylegały do klatki piersiowej. Kilka strug potu spływało jej po skroniach – sprawiało wrażenie, że to sącząca się z gnijącego ciała posoka dobywająca się z trupa. Włos na wpół siwy, w kilku zaledwie kosmykach, pomarszczone i zapadnięte policzki, skóra jak zwiędłe liście w palącym słońcu – postać zgarbiona nad fajką – wszystko to budziło niewysłowiony smutek. Ona także była niegdyś piękną kobietą, dla której niejeden mężczyzna tracił głowę. Była przekonana, że wszyscy mężczyźni na świecie szaleją na jej widok; że jej twarz i ciało pozostaną piękne na zawsze. Tak myślała zaledwie dwadzieścia, trzydzieści lat temu. Lecz piękno twarzy i ciała – dokądś uleciało, przepadło. Pot, który z niej spływał, zdawał się topniejącą wodą jej dawnej urody.