Ujawnianie się życia ludzkiego bywa rozmaite: raz staje się lojalnością, raz synowską pobożnością, raz czystością, a kiedy indziej jeszcze niezliczonymi innymi zjawiskami ludzkich spraw. Spośród nich zaś — zależnie od narodu, od położenia kraju czy od epoki — wybiera się jedno albo kilka szczególnych zjawisk spośród nieskończonego ich mnóstwa i czyni się z nich ośrodek wszelkiego ludzkiego działania. To właśnie nazywa się drogą, cnotą, prawem i rytem. Aby wszelako życie społeczne mogło się dopełnić, każdy członek owej społeczności winien z pokorą przyjąć jej moralność i prawa. Nigdy jednak nie stanowi to całego życia — życie jest czymś większym niż jakakolwiek moralność i jakiekolwiek prawo. Życie jest więc absolutem, moralność zaś i prawo — rzeczą względną. Życie potrafi wydobyć z siebie moralność i prawo nieskończenie różne od dzisiejszych. Taki światopogląd zdobył sobie Hyeongsik przez naukę.
Dlatego twierdził, że Yeongchae, gotowa oddać życie za złamaną czystość, myliła się, biorąc synowską pobożność i czystość — tę jedną zasadę moralną — za całość życia kobiety. Synowska pobożność i czystość są w dzisiejszych czasach cnotami najważniejszymi dla kobiety. Lecz nawet tak — są one wytworem życia kobiety i tylko jego cząstką. Yeongchae zaiste nie wypełniła synowskiej pobożności wobec rodziców. Nie zachowała czystości wobec męża. Ale przecież nie uczyniła tego z własnej woli — to bezduszne społeczeństwo zmusiło słabą istotę, by postąpiła inaczej, niż chciała. Choćby nawet z własnej woli nie dopełniła obowiązku życia wobec synowskiej pobożności i czystości — nawet gdyby tak było, Yeongchae nie ma powodu odbierać sobie życia. Synowska pobożność i czystość to zaledwie dwa spośród obowiązków jej życia. Choćby i ważne, cząstka jest mniejsza od całości. Nawet jeśli te dwa obowiązki zawiodły, w życiu Yeongchae pozostają jeszcze setki i tysiące niezliczonych obowiązków. W jej życiu jest jeszcze lojalność, jest obowiązek wobec świata, obowiązek wobec zwierząt, obowiązek wobec gór i rzek, wobec gwiazd, obowiązek wobec Buddy. Takiego życia, obdarzonego niezliczonymi obowiązkami, niepodobna uznać za „słuszne” poświęcić dla dwóch zaledwie rzeczy — choćby i ciężkich, choćby i nieuniknionych. A przecież — mówił — to również chluba życia, gdy istota czysta i żarliwa czyni ze swego naczelnego obowiązku samo życie.
Hyeongsik w teorii potępiał postępek Yeongchae, lecz w uczuciu nie mógł powstrzymać łez nad nią. Nazywał ją jednak „kobietą staroświecką”, dodając jeszcze przymiotnik: czysta i żarliwa kobieta dawnego typu. Useon natomiast twierdził, że postępek Yeongchae tym razem jest bezwzględnie dobry. Jeden hołdował stylowi angielskiemu, drugi — stylowi chińskiemu.
🙝 🙟
Hyeongsik wsiadł do pociągu na Stacji Namdaemun razem ze staruszką. Niepostrzeżenie zdrzemnął się na chwilę, po czym nagle otworzył oczy. Pasażerowie spali — jedni oparci o okno, inni na zgiętym ramieniu, jeszcze inni z przekrzywioną głową, znużeni. Na ławce po drugiej stronie, o kilka miejsc dalej, jakiś człowiek podobny do majstra roboczej brygady czuwał sam jeden, mrugając oczami i paląc papierosa. Tymczasem w szybie okna zamigotało światło brzasku. Hyeongsik spojrzał na staruszkę śpiącą naprzeciwko, z ustami oblepionymi śliną. Skrzywił się. „Brudna baba” — pomyślał.
Zaczął rozważać życie staruszki. Urodzona i wychowana w podłym domu, nie zaznała nigdy niczego dobrego — ani dobrego uczynku, ani dobrego słowa. Gdy ją sprzedano i została gisaeng, przez całe życie spotykała jeno mężczyzn podobnych do bydląt, rozpustników, albo gisaeng podobne bydlętom. Przez całe życie słyszała i mówiła wyłącznie rzeczy sprośne i plugawe. Gdyby znała pismo i usłyszała choćby mądre słowa dawnych ludzi, zrodziłaby się w niej choć iskra myśli o tym, czym jest „człowiek”. Lecz gdy Hyeongsik spojrzał na jej twarz — natura od początku tępa, a do tego chytrość, chciwość i kapryśność malujące się na obliczu, czarne brwi długo zasłaniające oczy — poznał, że to z urodzenia rozpustna niewiasta. Taką kobietę choćby od dziecka kształcić i kształcić, i tak łatwo stałaby się zła. Cóż dopiero, gdy całe życie spędziła w plugawym świecie grzechu — zwierzęce serce rosło w niej, ile tylko mogło, a „ludzkie serce” nie miało sposobności, by otworzyć oczy. Nigdy nie słyszała słowa „dobro” ani słowa „cnota”, nigdy nie spotkała człowieka dobrego ani cnotliwego. Dlatego w jej mniemaniu świat cały był taki jak jej społeczność, a ludzie — tacy jak ona. Nie uważała się więc za kogoś lepszego (czy gorszego) od innych, cóż dopiero za kogoś brzydszego. Owszem, niekiedy patrząc na cudze postępki, mówiła: „Czyż mogą być tacy źli ludzie?” — i to nie tylko mówiła, ale nie różniła się niczym od ludzi tego świata, którzy zwykli mniemać o sobie, że są dobrzy. Staruszka nie miała więc sposobności ujrzeć „prawdziwego człowieka”, nie pragnęła go ujrzeć, a co za tym idzie — nigdy nie pomyślała, by „prawdziwym człowiekiem” się stać. Sama była dla siebie „prawdziwym człowiekiem”.
Dlatego przez siedem lat, patrząc rankiem i wieczorem na Yeongchae — „prawdziwego człowieka” — widziała jeno gisaeng Wolhyang, stworzoną z ciała i kości, a nie dostrzegała ukrytej w niej Yeongchae, „prawdziwego człowieka”. Gdy więc Yeongchae chciała dochować czystości, staruszka nazywała ją głupią, nierozumną i upartą. W jej oczach gisaeng powinna była oddawać ciało każdemu mężczyźnie — to było dobre. Niszczyć to dobro i strzec czystości — to w oczach staruszki było złem.
Tak rozmyślając, Hyeongsik znów spojrzał na twarz staruszki. Tym razem uczucie niechęci i wstrętu znikło, a zjawiła się litość. Pomyślał: gdyby sam znalazł się w położeniu tej staruszki, stałby się taki jak ona. Gdyby ona przez piętnaście, szesnaście lat odbierała naukę tak jak on, stałaby się taka jak on. Rozejrzał się po izbie pełnej znużonych śpiących. Byli wśród nich robotnicy, byli dżentelmeni, byli ludzie chciwi, byli i tacy, co wyglądali na okrutników. Byli wśród nich Joseończycy, Japończycy i Chińczycy. Gdyby się zbudzili i spojrzeli sobie w oczy, może znalazłby się ktoś, kto by drugim gardził, może ktoś, kto by drugim zazdrościł, może ktoś, kto by mówił: „Tamten to łotr, tamten to prostak, tamten to grubianin”. Lecz gdyby ich od dziecka postawiono w jednakowych warunkach, gdyby zaznali tych samych wpływów i tego samego szczęścia — choćby istniały różnice wrodzonego dziedzictwa — w większości staliby się podobnymi, poczciwymi ludźmi.
Znów spojrzał na twarz śpiącej staruszki. Tym razem wydała mu się droga. I ona jest człowiekiem. Takim jak ja, takim jak Yeongchae. I przypomniało mu się to, o czym rozmyślał u Kim Jang-ro, patrząc na wizerunek Jezusa na krzyżu. Wszyscy są tym samym człowiekiem — jeden staje się Chunhyang, inny Lee Doryeongiem, inny matką Chunhyang, jeszcze inny Namwon Busa. Jeden kocha, inny nienawidzi, jeden bije, inny bywa bity, jeden zostaje dżentelmenem (człowiekiem dobrym), inny prostakiem (człowiekiem złym) — a u początku wszyscy są tym samym „człowiekiem”.
Spojrzał na twarz staruszki i ogarnęło go uczucie czułości, jakby patrzył na matkę albo siostrę. Cieszył się i był wdzięczny, że staruszka, ujrzawszy postanowienie Yeongchae o śmierci, po raz pierwszy w życiu odkryła „prawdziwego człowieka”, że jej dusza się przebudziła i po raz pierwszy w życiu wylała prawdziwe łzy, i że ruszyła aż hen do Pjongjangu, by Yeongchae ratować. Hyeongsik, nie mogąc opanować czułości wobec staruszki, nakrył jej brzuch skrajem koca.
Spojrzał przez okno, zastanawiając się, gdzie jest. Po chwili rozległ się przeciągły gwizd i pociąg z łoskotem przejechał przez jakiś most.
W głowie Hyeongsika jak błyskawica przemknęła myśl: „Taedong”. Ach — co się stało z Yeongchae? Czy już pogrążyła się w błękitnych falach Taedongu? A może pochwyciła ją policja i teraz w areszcie jakiegoś posterunku policji wylewa łzy? Hyeongsik delikatnie potrząsnął ramieniem staruszki.
— Hej, hej! Taedong! — powiedział.
Był to pierwszy raz, gdy Hyeongsik odezwał się do staruszki tak życzliwie. Od wczoraj, gdy w jej domu pomyślał „bezecna baba!”, przez siedem, osiem godzin siedzieli naprzeciw siebie w pociągu, a on nie odezwał się ani słowem, pełen niechęci i wstrętu. Staruszka gwałtownie otworzyła oczy i zerwała się.
— Co? Taedong!
I wyjrzała przez okno. W szarym brzasku wody Taedongu płynęły bez szmeru, a pociąg z długim gwizdem zmierzał ku Stacji Pjongjang. W głowach Hyeongsika i staruszki tkwiła myśl o Yeongchae.
🙝 🙟
Hyeongsik otworzył okno i spojrzał hen w stronę Neungrado. W brzasku nic nie było widać wyraźnie, lecz jego oczy, które nieraz widziały pejzaż Pjongjangu, mgliście rozpoznawały w myślach: „Tamto to Neungrado, tamto Moranbong, a tam — Cheongnyu-byeok”. Przypomniał sobie list Yeongchae, czytany przedwczoraj. „To ciało rzucę w błękitne wody Taedongu…” — westchnął. I zdawało mu się, że w ciemnej okolicy Neungrado mignęła mu postać Yeongchae. „Niech mętne fale obmyją plugawość tego ciała, niech bezduszne ryby i żółwie obgryzą to grzeszne ciało.” Hyeongsikowi wydało się, że zwłoki Yeongchae spływają właśnie pod Mostem Kolejowym na Taedonggang — wychylił głowę przez okno i spojrzał w dół na wodę. Widać było, jak fale rozchodzą się kręgiem, rozbijając się o filary mostu. Hyeongsik poczuł, że coś spadło mu na kark. Podniósł głowę i spojrzał w niebo. Niebo było ciężko zasnute ciemnymi chmurami, które ani drgnęły, mżył drobny deszcz, a niekiedy spadały grubsze krople. Przeszedł chłodny wiatr i długie włosy Hyeongsika zafurkotały. Wzdrygnął się, jakby ujrzał coś strasznego, i cofnął się od okna. Nagle stanął mu przed oczami ustęp z listu Yeongchae: „Jeśli ujrzysz nad Taedongiem ponury deszcz, co moczy rękaw nauczyciela, wiedz, że to łzy grzesznej Park Yeongchae”. Hyeongsik wyjął z torby leżącej obok zawiniątko z zapisanym po koreańsku papierem, nożem i pierścionkiem. Chciał je rozwinąć i obejrzeć, lecz po chwili włożył z powrotem do torby.
Pociąg minął Most Kolejowy na Taedonggang. Po obu stronach widać było długie szeregi pustych wagonów towarowych i maleńkie budki strażnicze. Staruszka, która patrzyła tępo przez okno, przeniosła wzrok na Hyeongsika.
— Jak myślisz, co się z nią stało? — spytała. W jej oczach i na twarzy malowała się jeszcze szczera troska. Hyeongsik pomyślał, że przebudzona dusza staruszki wciąż jeszcze czuwa.
Staruszce śnił się przed chwilą straszny sen. Śniło jej się, że jedzie pociągiem do Pjongjangu, a gdy pociąg dojechał do Mostu Kolejowego na Taedonggang, most nagle się złamał i wagon, którym jechała, pogrążył się w wodach Taedongu. Staruszka z płaczem wołała: „Ratunku!”, i ledwo wypłynęła na powierzchnię. Lecz była pora deszczowa i ogromne, mętne fale kilkakrotnie nakryły jej głowę. Staruszka szlochała: „Ojej, zginę!”, to wypływała, to znów tonęła. Wtedy przed jej oczami stanęła nagle Yeongchae w białej szacie. Yeongchae uśmiechała się promiennie, tak jak wczoraj rano, gdy przyszła do jej izby, i mówiła: „Jak tak myślę, to śmieszna sprawa”. Staruszka wyciągnęła ramię: „Ja zawiniłam. Wybacz. Pociągnij mnie za rękę”. Lecz Yeongchae nie chwyciła jej ramienia — nagle twarz jej posiniała, białymi zębami mocno przygryzła wargi i prysnęła staruszce w twarz jaskrawoczerwoną krwią. Staruszka poczuła, jak na czoło i policzki padają jej krople wrzącej jak ukrop krwi. Wołała: „Yeongchae, ratuj mnie!”, miotając się w wodzie, aż się zbudziła.
Zaraz po przebudzeniu spojrzała w dół na Taedong. Lecz pogoda od dawna była sucha i wody Taedongu nie wyglądały tak jak we śnie. A jednak — czy ten most nie runie tak jak we śnie? Drżała ze strachu, dopóki pociąg nie przejechał mostu, i dopiero gdy wjechał na stały ląd, odetchnęła z ulgą i westchnęła ciężko, pytając Hyeongsika: „Jak myślisz, co się z nią stało?” — o sprawę Yeongchae. Hyeongsik uśmiechnął się.
— Wczoraj wysłałem telegram, więc pewnie jest na posterunku policji — odparł tonem i postawą dając do zrozumienia: „Nie ma się co martwić”.
Staruszka nieco się uspokoiła. Lecz dla niej, która nigdy nie korzystała z mocy telegramu ani mocy policji, całkowite uspokojenie było trudne. Wiedziała wprawdzie, że telegram biegnie szybciej niż pociąg, ale jakże wśród tylu ludzi rozpoznać, która to Yeongchae? A do tego — spędziwszy całe życie w świecie gisaeng — o policji myślała jeno jako o czymś, co jej nienawidzi i ją nęka. Usłyszawszy więc słowa Hyeongsika, że Yeongchae zapewne jest na posterunku policji, przypomniała sobie, jak niegdyś w Pjongjangu, w związku ze sprawą potajemnego nierządu, przez dwa, trzy dni trzęsła się w areszcie posterunku policji. „Ale teraz jest lato” — pomyślała i uznała, że Yeongchae, choćby spędziła noc na posterunku policji, nie trzęsła się z zimna tak jak ona. Nieco się uspokoiła.
Pociąg, którym jechali, dotarł do Stacji Pjongjang. Zanim jeszcze skład się zatrzymał, rozległy się okrzyki tragarzy: „Hej, hej!” — i stukot drewniaków. Ci, którzy od dawna wiązali bagaże i ubierali się, jedni przepychali się, by wysiąść pierwsi, inni z udaną powagą uśmiechali się blado i czekali, aż inni wyjdą pierwsi. Hyeongsik i tęga staruszka zeszli na peron. Młodzi oficerowie stali obok wagonu pierwszej klasy i kilkakrotnie dotykali czapek, kłaniając się — widocznie odjeżdżał ktoś z wojska. Dwaj, trzej tęgi Europejczycy z rękami w kieszeniach spodni chodzili tam i z powrotem, nie zaszczycając otoczenia ani spojrzeniem. Jakaś Japonka, by nie spóźnić się na pociąg, wpadła truchtem, niosąc wielki worek shingen-bukuro.
Pasażerowie jadący dalej na północ stali bezczynnie z nieumytymi twarzami i gołymi głowami, wpatrując się w wejście, jakby szukali znajomych. Konduktor stał i szczękał nożycami do biletów. Hyeongsik i staruszka wyszli wyjściem. Stojący na straży policjant rzucił okiem za nimi. Wsiedli do riksz. Dwie riksze, raz przed, raz za innymi, minęły Ppojokbi i wjechały w ulice Pjongjangu, gdzie jeszcze migotały latarnie. Mżący deszcz wciąż siąpił.
🙝 🙟
Hyeongsik, siedząc w rikszy, wspominał swoją pierwszą podróż do Pjongjangu. Włosy miał jeszcze nieostrzyżone, z białą wstążką żałobną po rodzicach, nogi obwinięte onucami, i pewnego wiosennego poranka wszedł przez Czilseongmun. Za bramą spojrzał w dół na miasto Pjongjang i pomyślał: „Ależ wielkie”. Miał wtedy jedenaście lat. Lecz znał jeno nazwę Pjongjangu i słyszał, że to dobre miasto — nie wiedział, jakim jest miastem, czy są w nim Moranbong i Cheongnyu-byeok, czy ich nie ma. Uczył się wówczas Sagi, Saryaku i Sohak. Nie było jeszcze szkół, więc nie czytał ani geografii Joseonu, ani jego historii. Hyeongsik pomyślał: „Dzieci w cywilizowanym kraju znałyby historię Pjongjangu, jego zabytki, ludność i płody”. Wtedy po raz pierwszy zobaczył na ulicy Daedongmun japoński sklep. Zdumiały go wielkie szyby i dziwne stroje ludzi — wydały mu się zabawne. Widząc japońskich żołnierzy wkraczających w roku Byeongjin, myślał, że wszyscy Japończycy noszą takie czarne ubrania, czapki z czerwonymi pasami i przypięte u boku miecze. Dlatego chodząc po ulicy Daedongmun, zaglądał ciekawie do japońskich sklepów. W jednym z nich leżały zapałki i puszki nafty. Hyeongsik nigdy dotąd nie widział tylu zapałek. Kiwał więc głową: „Aha, więc wszystkie zapałki robi się tutaj”. A widząc Japończyków siedzących naprzeciw siebie, rozmawiających i śmiejących się, dziwił się: „Jak oni się rozumieją?”. Wszystkie słowa brzmiały dla jego ucha jednakowo. Najzabawniejsze jednak wydały mu się pasy i sakwy przywiązane do pleców i głów japońskich kobiet. Zastanawiał się, co też w nich noszą. Tej zagadki długo nie potrafił rozwiązać.
Potem wyszedł za Daedongmun i spojrzał na Taedong. Pomyślał, że jest „trochę większy niż Cheongcheon”. I zobaczył „parowiec”. Z czarnym kominem, czarnym dymem, z dziwnym świstem, płynący bez żagli — naprawdę zdumiewający. Widząc ludzi krzątających się na jego pokładzie, pomyślał: „Chciałbym kiedyś tam wsiąść”.
Pomyślał też: „Ależ tych noszy na wodę jest dużo”. W jego rodzinnej wiosce, przy karczmie, gdzie warzono przednią gorzałkę i zimą tłoczono makaron, była tylko jedna taka nosza. Sądził więc, że nosze na wodę są czymś, co stoi przy karczmie. Widząc więc niezliczone nosze wchodzące i wychodzące przez Daedongmun, pomyślał: „W Pjongjangu jest dużo karczm”. A potem zastanawiał się, gdzie też mieszka „prefekt Pjongjangu”, i przez chwilę szukał jego domu, aż dał za wygraną. Rozmyślając o tym, wyjrzał przez okrągłe okienko rikszy na ulicę i uśmiechnął się do siebie. Kolejka wąskotorowa, wypełniona po brzegi ludźmi, przejechała z hałasem obok jego rikszy.
Hyeongsik snuł dalej wspomnienia. Tego dnia, zwiedziwszy cały Pjongjang, zajechał do jakiegoś zajazdu przed urzędem. Gdy właściciel w czapce tanggeon spytał: „Masz pieniądze?”, Hyeongsik odparł: „Mam ze dwadzieścia nyangów” — myśląc o swojej sakiewce — i dodał bez wahania: „Pieniędzy nie masz!” — po czym zszedł i usiadł w ciepłym miejscu przy piecu. Nazajutrz, jako że był dzień targowy w Pjongjangu, do zajazdu zjechało kilkunastu handlarzy suszu w onucach. Hyeongsik, choć trochę się bał, z udanym spokojem czytał gazetę przyklejoną do ściany. Lecz gdy przyszło spać, dwóch, trzech obecnych zaczęło się kłócić, kto ma spać obok niego. Hyeongsik przestraszył się, usiadł cicho w kącie izby i przyglądał się ich zachowaniu. W ręku trzymał poduszkę z drewna. Trzej mężczyźni kłócili się przez chwilę, aż wreszcie najciemniejszy i najstraszniej wyglądający uśmiechnął się, objął Hyeongsika i rzekł: „Hej, śpij ze mną. Dam ci pieniądze” — i głaszcząc go po szyi, próbował pocałować. Hyeongsik z płaczem spojrzał na kilkunastu ludzi siedzących w krąg w izbie. Lecz wszyscy tylko się uśmiechali, a jeden z nich rzekł: „Hej, śpij ze mną” — i wyjął z sakiewki garść miedzianych monet. Hyeongsik stawiał opór. Lecz cuchnące usta ciemnego człowieka dotknęły jego ust. Hyeongsik z całej siły uderzył głową w jego twarz, a gdy tamten gwałtownie odrzucił głowę, uderzył go drewnianą poduszką w pierś. Tamten uchylił się przed poduszką, wstał, chwycił Hyeongsika za włosy, potrząsnął nim i uderzył jego głową o ścianę. Hyeongsik zgrzytał zębami i płakał. Wtedy wysoki człowiek, który siedział milcząco w drugim kącie, zerwał się i podbiegł, chwycił za kok człowieka trzymającego Hyeongsika za włosy, kilka razy uderzył go pięścią w pierś, powalił na podłogę i krzyknął: „Ty łotrze! Ty bydlaku!” — kopiąc go nogą. Wszyscy zerwali się przerażeni. Lecz nikt nie śmiał się zbliżyć.