Lecz dlaczego, skoro tak drobiazgowo to wszystko rozważałem, nie potrafiłem się dostosować do wydarzeń? Dlaczego tak bardzo bałem się stawiać każdy nowy krok na drodze życia, a każdego zbliżającego się człowieka witałem z lękiem, jakby przychodził mi wyrządzić krzywdę? Zdarzało się, że na chwilę zapominałem o sobie, że w kimś znajdowałem cechy bliskie memu sercu. Lecz wtedy natychmiast ujawniał się ten straszliwy wyrok, który tkwił w mojej głowie, nie do wykorzenienia: „Nie zapominaj, nie zapominaj, że ona była ci bliższa… A mimo to tak postąpiła…” – i wzywał mnie do zmierzenia się z prawdą. Gdy spostrzegłem, że ktoś zbliża się do mnie na krok, i zaczynałem mieć nadzieję, natychmiast się opamiętywałem: „Nie, nie, on był mi o wiele bliższy… Między nami nie było już nawet dystansu… A oto koniec!” – mówiłem sobie. Nie wierzyć, nie umieć uwierzyć… Czułem na co dzień, co chwilę, jak straszne to jest. Wszystkie moje próby pozbycia się tego uczucia spełzły na niczym… Ożeniłem się… Już w dniu ślubu zrozumiałem, że moja żona jest mi dalsza niż ktokolwiek inny. Miałem dzieci… Kochałem je, choć wiedziałem, że nigdy nie dadzą mi tego, co straciłem w życiu…
Praca nigdy mnie nie interesowała. Pracowałem jak maszyna, nie wiedząc, co robię. Dawałem się świadomie oszukiwać i czerpałem z tego swoistą przyjemność. Szwagrowie traktowali mnie jak idiotę, a ja nie zwracałem na to uwagi. Długi, odsetki od długów i koszty ślubu zabrały i wyniosły resztki tego, co mi zostało. Gaje oliwne nie przynosiły dochodu. Ci, którzy mieli pieniądze, przywykli do kupowania mienia porzuconego za bezcen. Drzewo, które mogło dawać siedem–osiem lirów rocznego plonu, nie znajdowało nabywcy za pół lira za korzeń. Szwagrowie, by wybawić mnie z opresji i nie dopuścić do roztrwonienia rodzinnego majątku, spłacili moje długi i zabrali gaje oliwne… Nie zostało mi nic prócz walącego się domu z czternastoma pokojami i paru sprzętów. Ojciec mojej żony jeszcze żył i pracował w Balıkesir jako urzędnik; dzięki niemu zostałem urzędnikiem w pewnej firmie w stolicy prowincji. Siedziałem tam latami. Im bardziej rosły obciążenia rodzinne, tym słabł mój związek z życiem, a wysiłek, który powinien był wzrosnąć, całkowicie zanikał. Teść umarł, a szwagierka i szwagrowie zostali na mojej głowie. Nie sposób było wyżyć za czterdzieści lirów, które pobierałem. Jakaś daleka krewna żony załatwiła mi posadę w banku w Ankarze, gdzie pracuję do dziś. Liczyła, że znajomość języków pozwoli mi szybko awansować, mimo mojej nieśmiałości. Nic z tego nie wyszło. Gdziekolwiek byłem, moja obecność znaczyła tyle co nieobecność. Wszędzie zdarzały się okazje, wielu ludzi dawało mi krótką nadzieję, że będę mógł spożytkować uczucie, którego – wiedziałem – miałem pod dostatkiem, by zacząć żyć na nowo. Lecz nie umiałem się uwolnić od tego zwątpienia: „Po co? Skoro i tak doznam nowych rozczarowań, nowych złudzeń – po co?” – mówiłem sobie. Zaufałem tylko jednej osobie na świecie. Zaufałem tak bardzo, że rozczarowanie odarło mnie z resztek zdolności do zaufania. Nie byłem na nią zły. Czułem, że nie mam prawa się gniewać, obrażać, myśleć o niej źle. Ale raz się zawiodłem. To rozczarowanie wobec osoby, której ufałem najbardziej, przeniosłem niejako na wszystkich ludzi; bo ona była dla mnie symbolem całej ludzkości. A później, gdy widziałem, że po latach wciąż jestem do niej przywiązany, ogarniało mnie jeszcze większe oburzenie. Ona pewnie dawno o mnie zapomniała. Kto wie, z kim teraz żyje, z kim się spotyka. Wieczorami, w domu, słuchając wrzawy dzieci, odgłosów klapków żony zmywającej naczynia w kuchni, brzęku talerzy i kłótni szwagierki z szwagrami, zamykałem oczy i wyobrażałem sobie, gdzie w tej chwili jest Maria. Może znów z kimś pokrewnym duchem podziwia czerwone liście w ogrodzie botanicznym albo na przyciemnionej wystawie, w świetle zachodzącego słońca wpadającego przez szyby, ogląda nieśmiertelne dzieła mistrzowskich pędzli. Pewnego wieczoru, wracając do domu, wstąpiłem do sklepiku na rogu po drobne zakupy. Gdy już miałem wyjść, radio kawalera wynajmującego pokój w domu naprzeciw zaczęło grać uwerturę z opery Webera „Oberon”. O mało nie upuściłem paczek. To była jedna z kilku oper, na które poszliśmy razem z Marią, i wiedziałem, że żywiła szczególne uczucie do Webera; w drodze często wygwizdywała jego uwerturę. Poczułem tęsknotę tak świeżą, jakbym rozstał się z nią wczoraj. Ból po stracie najcenniejszej rzeczy, majątku, wszelkiej doczesnej szczęśliwości z czasem mija. Tylko straconych okazji człowiek nigdy nie zapomina, i za każdym wspomnieniem serce się kraje. Powodem jest z pewnością myśl: „Mogło być inaczej!”; człowiek zawsze gotów jest bowiem przyjąć to, co uważa za nieuniknione.
Nie mogłem powiedzieć, że żona, dzieci czy domownicy dawali mi więcej serca; ale wiedziałem, że nie mam prawa tego oczekiwać. To poczucie zbędności, które po raz pierwszy ogarnęło mnie owego dziwnego sylwestra w Berlinie, zakorzeniło się we mnie na dobre. Po co ja byłem tym ludziom? Czy znosili mnie tylko dla paru groszy na chleb? Ludzie potrzebują nie tyle materialnej pomocy i pieniędzy, co miłości i uwagi. Jeśli tego brak, posiadanie rodziny naprawdę oznacza „utrzymywanie obcych”. Pragnąłem, żeby to jak najszybciej się skończyło, i czekałem chwili, gdy już nie będą mnie potrzebować w żaden sposób. Z wolna całe moje życie sprowadziło się do tęsknego wyczekiwania tego wciąż odległego dnia. Byłem jak więzień, który czeka, aż dopełni się jego wyrok. Dni nabierały wartości jedynie dzięki temu, że przybliżały mnie do tego kresu. Żyłem jak roślina – bez skargi, bez świadomości, bez woli. Z wolna stępiały mi uczucia. Nic mnie nie wzruszało, nic nie cieszyło.
Nie mogłem się gniewać na ludzi, bo najcenniejszy, najlepszy, najukochańszy z nich wyrządził mi największe zło; czy można się było spodziewać czegoś innego od pozostałych? Nie mogłem też nie kochać ludzi ani do nich ponownie się zbliżać, bo zawiodłem się na tym, któremu ufałem najbardziej, w którym pokładałem największą wiarę. Czy mogłem zaufać innym?
Tak więc miały minąć lata, miał nadejść wyczekiwany dzień i wszystko się skończyć. Nic więcej nie chciałem. Życie zagrało ze mną okrutną sztuczkę. No cóż, oto – nie szukałem winy ani w sobie, ani w innych, przyjmowałem wydarzenia takie, jakie były, i znosiłem je w milczeniu. Ale nie było potrzeby, żeby to trwało w nieskończoność. Nudziłem się, po prostu się nudziłem. Nie miałem innych skarg.
Pewnego dnia... to znaczy wczoraj, w sobotę, wróciłem do domu koło południa i rozebrałem się. Żona powiedziała, że trzeba kupić różne rzeczy: „Jutro sklepy zamknięte, zmiłuj się, przejdź się jeszcze na targ!” – rzekła. Ubrałem się niechętnie. Pieszo doszedłem do Hali. Było dość ciepło. Na ulicach pełno ludzi bez celu, szukających odrobiny wieczornego chłodu w zakurzonym powietrzu. Ja też po zakupach wsunąłem paczki pod pachę i skierowałem się ku pomnikowi. Nie chciałem wracać zwykłymi krętymi uliczkami, lecz asfaltową drogą, choćby zrobić kawałek dłużej. Wielki zegar kołyszący się przed jednym ze sklepów wskazywał szóstą. Nagle poczułem, że ktoś chwyta mnie za ramię. Głos kobiecy, niemal krzyczący, rozległ się tuż przy moim uchu:
„Herr Raif!”
Zaskoczyło mnie to niemieckie zawołanie. O mało nie otrząsnąłem się i nie uciekłem ze strachu. Kobieta trzymała mnie mocno:
„Nie, nie mylę się, to naprawdę pan Herr Raif! Boże, jak człowiek może się zmienić!” – krzyczała, a przechodnie oglądali się na nas.
Podniosłem powoli głowę. Zanim zobaczyłem jej twarz, po potężnej sylwetce już ją poznałem. Głos też się nie zmienił:
„Ach, Frau van Tiedemann, któż by się spodziewał spotkać panią w Ankarze?” – rzekłem.
„Nie, nie Frau van Tiedemann… Tylko Frau Döppke!… Dla męża poświęciłam jedno van, ale na tym nie straciłam!”
„Gratuluję… a zatem…”
„Tak, tak, jak pan zgadł… Zaraz po pańskim powrocie wyprowadziliśmy się z pensjonatu… Oczywiście razem… Pojechaliśmy do Pragi.”
Na słowo „Praga” ścisnęło mnie w środku. To, czego od dłuższej chwili starałem się nie przywoływać, teraz wymknęło się spod kontroli. Ale o co miałem pytać? Ona nie wiedziała o mojej znajomości z Marią, jakie znaczenie nadałaby mojemu pytaniu? Czy nie spytałaby, skąd ją znam? A potem to, co by powiedziała… Czy nie lepiej było nic się nie dowiadywać? Po tylu latach – dokładnie dziesięciu, a nawet nieco więcej – po cóż się tego dowiadywać?
Zauważyłem, że wciąż stoimy na środku ulicy, i rzekłem:
„Chodźmy gdzieś usiąść; mamy sobie wiele do opowiedzenia… Wciąż nie mogę się nadziwić, że spotykam panią w Ankarze!”
„Owszem, dobrze by było usiąść, ale nasz pociąg odjeżdża za niecałą godzinę… Nie spóźnijmy się… Gdybym wiedziała, że pan jest w Ankarze, na pewno bym szukała. Przyjechaliśmy wczoraj wieczorem. Dziś wieczorem wyjeżdżamy…”
Dopiero teraz spostrzegłem, że przy kobiecie stoi milcząca, blada dziewczynka, może ośmio- lub dziewięcioletnia. Roześmiałem się:
„Pani córka?” – zapytałem.
„Nie – odparła – krewna!… Mój syn kończy właśnie prawo!”
„Wciąż pani poleca mu książki?”
Przez chwilę nie pamiętała, po czym rzekła z uśmiechem:
„Tak, ma pan rację, ale już mnie nie słucha. Wtedy był jeszcze mały… Miał jakieś dwanaście lat… Boże, jak ten czas leci!”
„Owszem… Ale pani wcale się nie zmieniła!”
„Pan też!”
Przypomniałem sobie, że przed chwilą była szczersza, i milczałem.
Szliśmy w dół. Nie wiedziałem, jak zacząć pytać o Marię Puder, krążyłem wokół nieistotnych, nieinteresujących mnie tematów.
„Nadal mi pani nie powiedziała, po co przyjechała do Ankary!”
„Ach, tak, niech pan posłucha, właśnie to opowiem… Myśmy nie przyjechali do Ankary, tylko przez nią przejeżdżamy… Wstąpiliśmy po drodze.”
Zgodziła się posiedzieć pięć minut w ogródku z lemoniadą i tam kontynuowała opowieść:
„Mój mąż jest teraz w Bagdadzie… Wie pan, on jest kupcem kolonialnym!”
„Ale Bagdad chyba nie jest niemiecką kolonią?”
„Wiem, wiem… Ale mąż specjalizuje się w produktach z gorących krajów. W Bagdadzie handluje daktylami!”
„W Kamerunie też handlował daktylami?”
Kobieta spojrzała na mnie, jakby chciała powiedzieć: „Jesteś nieznośny!”:
„Nie wiem, niech mu pan napisze i zapyta! Nie miesza kobiet do interesów!”
„Dokąd teraz państwo jadą?”
„Do Berlina… Odwiedzić kraj, a poza tym…” – wskazała bladą dziewczynkę siedzącą obok – „…a poza tym dla tej dziewczynki… Ponieważ była trochę słaba, spędziła zimę u nas. Teraz zabieram ją z powrotem.”
„A więc jeździ pani często do Berlina?”
„Dwa razy w roku!”
„Interesy pana Döppke chyba dobrze idą!”
Roześmiała się i zrobiła kokieterię.
Wciąż nie mogłem zapytać. Sam już sobie uświadomiłem, że to wahanie nie wynikało z tego, że nie wiedziałem, jak pytać, ale z lęku przed tym, czego się dowiem. Czy jednak dla mnie wszystko nie było już jedno? Nie miałem w sobie żadnego żywego uczucia. Czego się bałem? Maria też mogła sobie znaleźć jakiegoś swojego Herr Döppke. Może wciąż była panną i ganiała od mężczyzny do mężczyzny, szukając „kogoś, komu można zaufać”. Z pewnością zapomniała nawet rysów mojej twarzy.
Kiedy się zastanowiłem, ja też nie umiałem sobie przypomnieć jej twarzy i po raz pierwszy od dziesięciu lat zdałem sobie sprawę, że ani ja nie mam jej fotografii, ani ona mojej… Ogarnęło mnie zdumienie. Jak to się stało, że przy rozstaniu o tym nie pomyśleliśmy? Powiedzmy, że spodziewaliśmy się szybko spotkać i ufaliśmy swej pamięci, ale że uświadomiłem to sobie dopiero teraz – co to znaczyło? Czy nigdy nie odczuwałem potrzeby przywołania jej twarzy?
Pamiętałem, że w pierwszych miesiącach przechowywałem w pamięci wszystkie rysy jej twarzy i bez trudu ożywiałem je w wyobraźni… Potem… Gdy zrozumiałem, że wszystko się skończyło, bardzo starannie unikałem oglądania i wyobrażania sobie tej twarzy. Wiedziałem, że nie zniosę tego. Twarz Marii, Madonny w futrze, była tak silna i przenikliwa, że nawet w mej wyobraźni mogła odebrać mi spokój.
Dopiero teraz, gdy chciałem przywołać wszystkie dawne dni i wspomnienia, pewien, że nie poczuję już żadnego wzruszenia, szukałem jej twarzy, ale nie znalazłem… I nie miałem nawet jej zdjęcia…
Po co? – pomyślałem.
Frau Döppke spojrzała na zegarek i wstała. Razem poszliśmy w stronę dworca.
Kobieta była bardzo zadowolona z Ankary i Turcji:
„Nie widziałam kraju, gdzie otacza się cudzoziemców takim szacunkiem!” – mówiła. „Nawet Szwajcaria, choć swój dobrobyt zawdzięcza zagranicznym turystom, tak nie jest. Ludzie patrzą na każdego obcego prawie jak na intruza… A w Turcji wszyscy jakby czekają na okazję, by wyświadczyć cudzoziemcowi przysługę; poza tym Ankara bardzo mi się podoba!”
Starsza pani nie milkła. Mała dziewczynka szła kilka kroków przed nami, dotykając ręką drzew przy drodze. Gdy już sporo podeszliśmy do dworca, z ostatecznym postanowieniem, starając się wyglądać jak najbardziej obojętnie, zacząłem:
„Czy ma pani w Berlinie dużo krewnych?”
„Nie, niewielu… Ja pochodzę z Pragi, z tamtejszych Niemców… Pierwszy mąż też był Holendrem… Czemu pan pyta?”
„Kiedy byłem w Berlinie, widziałem kobietę, która mówiła, że jest pani krewną…”
„Gdzie?”
„W Berlinie… Spotkałem ją przypadkiem na wystawie obrazów… Chyba była malarką…”
Kobieta nagle ożywiła się:
„No i…? Co dalej?” – spytała.
Zawahawszy się, odparłem:
„Dalej… Nie wiem… Chyba raz czy dwa razy rozmawialiśmy… Miała piękny obraz… Przy tej okazji…”
„Czy pamięta pan jej nazwisko?”
„Chyba Puder… Tak, Maria Puder! Pod obrazem był podpis. W katalogu też było napisane…”
Kobieta milczała. Zebrałem się w sobie:
„Zna ją pani?” – spytałem.
„Tak, ale dlaczego powiedziała panu, że jest moją krewną?”
„Nie wiem… Chyba wspomniałem, gdzie mieszkam, a ona powiedziała, że ma tam krewną… Albo jakoś inaczej… Teraz już nie pamiętam, oczywiście. Dziesięć lat!”
„Tak… To sporo czasu… Jej matka mówiła mi, że córka opowiadała kiedyś bez przerwy o jakimś Turku i że całe dnie mówiła o nim. Zastanawiałam się, czy to pan… Ale czy to nie dziwne, że matka nigdy nie widziała tego Turka, któremu córka tak się zachwycała… W tamtym roku pojechała do Pragi i dowiedziała się od córki, że turecki student wyjechał już z Berlina!”
Dotarliśmy na dworzec. Kobieta skierowała się w stronę pociągu. Bałem się, że jeśli zmienię temat, nie uda mi się już do niego wrócić i nie dowiem się tego, co najważniejsze. Dlatego patrzyłem jej w oczy z wielkim zainteresowaniem, czekając, aż będzie mówić dalej.
Kobieta odprawiła boya hotelowego, który umieścił jej bagaż w wagonie, po czym odwróciła się do mnie:
„Czemu pan pyta?” – spytała. „Mówił pan, że znał Marię bardzo pobieżnie!”
„Owszem… Ale musiała wywrzeć na mnie bardzo silne wrażenie… Podobał mi się jej obraz…”
„Była dobrą malarką.”
Zapytałem z niepokojem, który nagle zrodził się we mnie, a którego nie umiałem określić:
„Powiedziała pani »była«? A teraz nie jest?”
Kobieta rozejrzała się, poszukała wzrokiem małej dziewczynki, a widząc, że ta wsiadła już do wagonu i usiadła, nachyliła się ku mnie:
„Oczywiście, że nie… Bo już nie żyje.”
„Jak to?”
Usłyszałem, jak to słowo wyrywa się z moich ust jak gwizd. Ludzie wokół odwrócili się, a dziecko w przedziale wychyliło głowę przez okno i z zdumieniem mi się przyglądało.
Kobieta przyglądała mi się badawczo:
„Czemu aż tak się pan zdziwił?” – spytała. „Czemu pan zbladł? Mówił pan, że ledwo ją znał.”
„Mimo wszystko – odparłem – to niespodziewana śmierć.”